چارچوب ارزیابی تأثیرات
چارچوب ارزیابی تأثیرات به منظور تعیین مبنای اولیه فعالیتهای ارزیابی تأثیرات تدوین شده است. این چارچوب مباحث ارزیابی تأثیرات را بر اساس دو محور تقسیمبندی میکند:
- موضوع تأثیرگذار: ارزیابی تأثیرات برای کدام موضوع تأثیرگذار صورت میگیرد؟
- رویکرد ارزیابی: ارزیابی تأثیرات به صورت هدفمحور، زمینهمحور یا عمومی انجام میشود؟
| موضوع تأثیرگذار | ارزیابی هدفمحور | ارزیابی زمینهمحور | ارزیابی عمومی | ملاحظات مربوط به فاوا |
|---|---|---|---|---|
| پروژهها و برنامهها | ارزیابی اثربخشی | استانداردها و مجوزها | |
ارزیابی تأثیرات فاوا برای توسعه / چارچوب زیستمحیطی اتحادیه بینالمللی مخابرات |
| محصولات و خدمات | استانداردها و مجوزها / ارزیابی چرخه عمر |
|
||
| قوانین و سیاستها | ارزیابی تأثیرات قوانین | |
شیوهنامههای ارزیابی آفکام و کمیسیون ارتباطات فدرال | |
| شرکتها و صنایع | سرمایهگذاری تأثیرگذار / سنجش تأثیرات |
سرمایهگذاری مسئولانه / حسابداری پایداری |
|
فعالیتهای ابتکار جهانی شبکه و انجمن سامانه جهانی ارتباطات سیار شاخصهای هیئت استانداردهای حسابداری پایداری برای فاوا |
| فناوریهای نوظهور | ارزیابی فناوری | فناوریهایی نظیر نسل پنجم ارتباطات، اینترنت اشیاء و زنجیره بلوکی | ||
| پژوهش و نوآوری | پژوهش و نوآوری مسئولانه | |
||
| رسانه و محتوا | |
تأثیرات رسانههای دیجیتال | ||
۱ ویژگیها
۱.۱ مدل مفهومی
دیدگاه بنیادینی که منجر به شکلگیری چارچوب ارزیابی شده است دارای دو عنصر موضوع تأثیرگذار و زمینه تأثیرپذیر است. در این نگاه، «موضوع تأثیرگذار» میتواند بر «زمینههای تأثیرپذیر» همانند اقتصاد، اجتماع و محیطزیست تأثیراتی داشته باشد. این تأثیرات را میتوان به صورت هدفمحور، زمینهمحور یا عمومی مورد بررسی قرار داد: رویکرد هدفمحور معطوف به ارزیابی مواردی است که در اهداف تعیینشده مورد توجه قرار داشتهاند و تحقق آنها نشانگر اثربخشی موضوع تأثیرگذار است، رویکرد زمینهمحور به تغییراتی میپردازد که به صورت آگاهانه یا ناآگاهانه در زمینههای مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی رخ دادهاند، و رویکرد عمومی یا کلی فارغ از این محدودیتها به برخی تأثیرات کلیدی اشاره میکند. رویکرد زمینهمحور میتواند تأثیرات حاصل از اهداف اصلی را نیز در برگیرد، اما در اغلب موارد به تأثیرات جانبی یا ضمنی موضوع تأثیرگذار اشاره میکند.
۱.۲ مقایسه با سایر چارچوبها
چارچوبهای مختلفی برای پرداختن به زوایای مختلف حوزه ارزیابی تأثیرات وجود دارد. به عنوان مثال، چارچوب ارزیابی زیستمحیطی اتحادیه بینالمللی مخابرات به دنبال دستهبندی ارزیابیهای مختلف زیستمحیطی برای پروژهها، سازمانها و محصولات فاوا است و چارچوب دیگری به دستهبندی مهمترین دستاوردهای موجود در زمینه مدیریت و سنجش تأثیرات از حیث ماهیت آنها میپردازد.[۱]
این چارچوب در مقایسه با چارچوبهای دیگر دارای ویژگیهای زیر است:
- گستردگی: دامنه وسیع حوزههای مدنظر این پژوهش سبب شده است تا رویکردهای مختلف، از روشهای جزئی سنجش ارزیابی گرفته تا روشهای کلی ارزیابی فناوری، در یک جا تجمیع شوند.
- سادگی: چارچوب حاضر با ارائه یک دستهبندی واضح و قابل فهم تلاش میکند تا مخاطبان را از سردرگمی در حوزه ارزیابی تأثیرات نجات داده و مفاهیم اصلی را به سرعت به ایشان انتقال دهد. البته باید اذعان کرد که در برخی موارد نظیر تمایز دقیق میان ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور ممکن است ابهاماتی وجود داشته باشد، اما این مسائل در ازای سادهسازی مفاهیم قابل چشمپوشی است.
- توجه به فاوا: چارچوب حاضر اختصاص به حوزه فاوا ندارد، اما بستری فراهم میکند تا در حوزه فاوا با سهولت بیشتری به موضوع ارزیابی تأثیرات پرداخت. بنابراین به کمک همین چارچوب برای هر کدام از موضوعات در عرصه فاوا یک بررسی ویژه صورت گرفته و ملاحظات آن ذکر شده است.
چارچوب حاضر قابلیت تکمیل و توسعه تدریجی توسط پژوهشگران دیگر را دارد. به عنوان مثال، حوزه محتوا و رسانه میتواند به شکل غنیتر و با زیرشاخههای دقیقتری در این چارچوب مورد اشاره قرار گیرد. در عین حال تلاش شده است تا همین نسخه فعلی چارچوب نیز به اندازه مناسبی در پیشبرد پروژههای ارزیابی تأثیرات مفید واقع شود.
۲ پرسشهای راهنما
یک پژوهشگر ارزیابی تأثیرات میتواند با تطبیق موضوع پژوهشی خود با چارچوب ارزیابی تأثیرات سرنخهای مناسبی برای حوزه پژوهشی خود پیدا کند و سپس با عمیق شدن در موضوعات به دست آمده فعالیت خود را آغاز کند. پرسشهای کلیدی برای دقیق کردن یک موضوع پژوهشی ارزیابی تأثیرات این موارد هستند:
- موضوع تأثیرگذار: ارزیابی تأثیرات برای چه موضوعی انجام میشود؟
- تمرکز ارزیابی: ارزیابی معطوف به اهداف است یا زمینهها؟
- زمینه تأثیرپذیر: ارزیابی تأثیرات برای چه زمینهای انجام میشود؟
- بستر زمانی: ارزیابی تأثیرت معطوف به نتایج گذشته است یا اقدامات آینده؟
با پاسخگویی به این پرسشها در ابتدای هر پروژه ارزیابی تأثیرات، میتوان فهم بهتری از خواستهها و اهداف پروژه به دست آورد. چارچوب ارائه شده توسط پژوهش حاضر بر مبنای حالتهای پاسخدهی به پرسشهای اول و دوم بنا شده است که در بخش بعد توضیح داده میشود. پاسخ پرسش سوم میتواند بسیار متنوع باشد و ارائه یک فهرست جامع که همه زمینههای جزئی را پوشش دهد چندان مثمر ثمر نیست، بلکه مناسبتر آن است که بنا به مقتضیات یک پژوهش ارزیابی تأثیرات، از نظرات کارشناسان در زمینه مدنظر بهره گرفت. پرسش چهارم نیز تنها در به کارگیری روشهای اجرایی ارزیابی تأثیرات تفاوت ایجاد میکند و معمولاً رویکرد کلی آن را دستخوش تغییر نمیکند. در حالتی که پژوهش ارزیابی به صورت پسینی انجام شود، دادههای بیشتری در دسترس پژوهشگر است و بنابراین خروجی ارزیابی وی دقیقتر خواهد بود.
۲.۱ موضوع تأثیرگذار
ارزیابی تأثیرات برای چه موضوعی انجام میشود؟
این عامل میتواند هم از نظر نوع و هم از نظر دامنه مورد توجه قرار گیرد. نوع موضوع میتواند مواردی از قبیل پروژهها، قوانین، شرکتها، ... و دامنه آن نیز میتواند انرژی، عمران، آموزش، فاوا و ... باشد. به عنوان مثال، در فعالیت ارزیابی اثربخشی معطوف به یک پروژه فاوا برای توسعه، موضوع تأثیرگذار از نوع «پروژه» و دامنه آن «فاوا برای توسعه» است. در یک فعالیت ارزیابی تأثیرات ممکن است تشخیص دقیق موضوع تأثیرگذار تا حدی مناقشهبرانگیز باشد. برای آشنایی بیشتر صفحه موضوعات تأثیرگذار را ببینید.
۲.۲ تمرکز ارزیابی
ارزیابی معطوف به اهداف است یا زمینهها؟
ارزیابی هدفمحور ناظر به اهداف اصلی و کلان است و ارزیابی زمینهمحور اغلب به پیامدهای متفرقه موضوع تحت ارزیابی در زمینههای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی میپردازند. هرچند در برخی موارد ممکن است که این دو حالت از یکدیگر قابل تفکیک نباشند، اما در بسیاری از موارد به روشنی از یکدیگر تمییز داده میشوند. به عنوان مثال در فعالیت ارزیابی هدفمحور یک پروژه فاوا برای توسعه، تمرکز ارزیابی بر اثربخشی پروژه است. در حالی که در ارزیابی زمینهمحور همین پروژه ممکن است تمرکز ارزیابی بر زمینههایی نظیر میزان ایجاد اشتغال یا تغییر سبک زندگی مردم باشد. حالت سومی نیز قابل تصور است که در آن تمرکز ارزیابی به طور خاص بر هیچ یک از اهداف یا زمینهها نیست که از آن میتوان به ارزیابی عمومی تعبیر کرد. برای آشنایی بیشتر صفحه رویکردهای ارزیابی تأثیرات را ببینید.
۲.۳ زمینه تأثیرپذیر
ارزیابی تأثیرات برای چه زمینهای انجام میشود؟
در ارزیابی هدفمحور تأثیرات زمینه مدنظر با توجه به اهداف پروژه تعیین میشود اما در ارزیابی زمینهمحور تأثیرات این دامنه به دلخواه پژوهشگر انتخاب میشود. زمینه تأثیرپذیر میتواند حوزهای مثل اشتغال، رقابت، عدالت، سلامت، گازهای گلخانهای، مصرف انرژی و ... و یا حتی منطبق بر اهداف توسعه پایدار یا زیرمجموعههای آن باشد. همچنین زمینه میتواند کلی در نظر گرفته شود تا همه تبعات برجسته در حوزههای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی را ذیل خود جای دهد که این شیوه بیشتر در رویکرد ارزیابی عمومی مرسوم است. برای آشنایی بیشتر صفحه زمینههای ارزیابی تأثیرات را ببینید.
۲.۴ بستر زمانی ارزیابی
ارزیابی تأثیرت معطوف به نتایج گذشته است یا اقدامات آینده؟
بسته به این که تأثیرات حاصل موضوع تأثیرگذار پیش از مطالعات ارزیابی محقق شدهاند یا در آینده محقق خواهند شد، ارزیابی تأثیرات میتواند پیشینی یا پسینی صورت پذیرد. هدف از ارزیابی پیشینی، شناخت آینده و تصمیمگیری برای شروع پروژه یا چارهاندیشی برای رفع پیامدهای نامطلوب است، و هدف از ارزیابی پسینی قضاوت در مورد عملکرد و ارتقای دانش برای تصمیمگیری در زمینه اقدامات آتی است.
۳ مثالهایی از کاربرد چارچوب
برای توضیح بیشتر این کاربرد، برای هر کدام از مثالهای زیر نشان داده میشود که چارچوب مذکور به چه صورت حوزه پژوهشی مرتبط را مشخص میسازد.
۳.۱ نسل پنجم ارتباطات
- عنوان پژوهش: ارزیابی فناوری نسل پنجم ارتباطات در مقایسه با فناوریهای پیشین
نسل پنجم چه تأثیراتی بر اقتصاد، اجتماع و محیطزیست خواهد گذاشت؟
- موضوع تأثیرگذار: فناوری
نسل پنجم ارتباطات
- رویکرد ارزیابی: عمومی / زمینهمحور
ارزیابی عمومی تأثیرات نسل پنجم یا ارزیابی زمینهمحور آن در حوزههای مختلف
۳.۲ محدودسازی کلابهاوس
- عنوان پژوهش: ارزیابی تأثیرات احتمالی صدور مصوبه برای محدودسازی شبکه اجتماعی کلابهاوس
بررسی و تخمین هزینه-فایده گزینههای مختلف سیاستگذاری شامل ۱- آزاد گذاشتن و عدم تغییر در وضعیت فعلی ۲- فیلتر کامل کلابهاوس ۳- محدودسازی کلابهاوس از طریق کاهش پهنای باند
- موضوع تأثیرگذار: قوانین و سیاستها
- رویکرد ارزیابی: هدفمحور
ارزیابی هدفمحور قانون مذکور به همراه ارزیابی تأثیرات آن در برخی زمینههای مهم
۳.۳ محدودسازی تلگرام
- عنوان پژوهش: ارزیابی تأثیرات حاصل از صدور مصوبه محدودسازی تلگرام طی سالهای گذشته
تأثیرات حاصل از فیلترینگ تلگرام بر میزان استفاده مردم از این پیامرسان بررسی شود.
- موضوع تأثیرگذار: قوانین و سیاستها
- رویکرد ارزیابی: هدفمحور
ارزیابی اثربخشی قانون – ترجیحاً به کمک تحلیل خلاف واقع و مقایسه با حالت عدم فیلترینگ
۳.۴ مفید بودن اینترنت روستایی
- عنوان پژوهش: ارزیابی تأثیرات طرح توسعه اینترنت روستایی بر افزایش ارتباطات اینترنتی روستاییان
میزان موفقیت طرح توسعه اینترنت روستایی برای کمک به مردم روستایی در اتصال به شبکه جهانی اینترنت بررسی شود.
- موضوع تأثیرگذار: پروژه
یک پروژه در حوزه فاوا برای توسعه
- رویکرد ارزیابی: هدفمحور
ارزیابی اثربخشی، برای سنجش دستیابی به اهداف اصلی طرح
۳.۵ فرهنگ حاصل از اینترنت روستایی
- عنوان پژوهش: ارزیابی تأثیرات طرح توسعه اینترنت روستایی بر فرهنگ زندگی در روستا
تأثیرات حاصل از اتصال مردم روستا به شبکه جهانی اینترنت بر سبک زندگی ایشان مطالعه شود.
- موضوع تأثیرگذار: پروژه
یک پروژه در حوزه فاوا برای توسعه
- رویکرد ارزیابی: زمینهمحور
ارزیابی زمینهمحور تأثیرات، برای زمینه فرهنگی-اجتماعی
۳.۶ عملکرد دیجیکالا
- عنوان پژوهش: گزارش عملکرد اجتماعی و زیستمحیطی شرکت دیجیکالا
تشریح تأثیرات سالانه این شرکت روی جامعه و محیط زیست
- موضوع تأثیرگذار: شرکتها و صنایع
- رویکرد ارزیابی:زمینهمحور
ارزیابی زمینهمحور تأثیرات در قالب حسابداری پایداری
۳.۷ پروژههای پژوهشی
- عنوان پژوهش: ارزیابی میزان مسئولانه بودن پروژههای پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات
بررسی پژوهشها از منظر رعایت مسائل اخلاقی، توجه به دغدغههای جامعه، مشارکت دادن مردم و صاحبنظران، توجه به برابری جنسیتی، انتشار شفاف نتایج و مسائلی از این قبیل)
- موضوع تأثیرگذار: پژوهش و نوآوری
- رویکرد ارزیابی: زمینهمحور
معطوف به تأثیرات در زمینههای اجتماعی و زیستمحیطی، به کمک شاخصهای پژوهش و نوآوری مسئولانه
۳.۸ تأثیرات اینستاگرام
- عنوان پژوهش: بررسی تأثیرات اینستاگرام بر فرهنگ دینی جوانان ایرانی
ارزیابی تأثیرات حاصل از استفاده از اینستاگرام بر سبک زندگی و دینداری جوانان - این قبیل پژوهشها در مجلات علمی حوزه مطالعات رسانه و مطالعات اجتماعی منتشر میشود.
- موضوع تأثیرگذار: محتوا و رسانه
- رویکرد ارزیابی: زمینهمحور
ارزیابی زمینهمحور تأثیرات، در زمینه فرهنگ
۴ روش اجرای ارزیابی تأثیرات
کاربرد اصلی چارچوب ارزیابی تأثیرات شناخت جریانات رایج در عرصه ارزیابی تأثیرات فاوا است، اما برای پرداختن جزئیتر به هر یک از حوزههای ارزیابی تأثیرات میتوان از چارچوبهای اختصاصی دیگری بهره برد. با این حال، برخی نکات در مورد شیوه اجرای ارزیابی تأثیرات در اینجا ذکر میشود.
۴.۱ انتخاب روش
روشهای مورد استفاده در هر یک از بخشهای مربوط به ارزیابی تأثیرات عموماً از محدودیت خاصی برخوردار نیستند و طیف متنوعی از روشهای کیفی و کمّی نظیر مصاحبه با خبرگان، برگزاری گروه کانونی، برگزاری نشستهای تخصصی، انجام بازدیدهای میدانی، تحلیل دادهها و استفاده از روشهای آماری را شامل میشوند. محدودیت اصلی در انتخاب روش ارزیابی تأثیرات اغلب از طریق عوامل بیرونی نظیر هزینه، زمان، منابع در دسترس، تخصصهای مورد نیاز و موضوعات دیگر اعمال میشود. در ضمن، روشهای ارزیابی اثربخشی در حوزه ارزیابی زمینهمحور تأثیرات نیز قابل استفاده هستند، ولی با توجه به هزینه بالای اغلب این روشها استفاده از آنها در حیطههای دیگر چندان مناسب به نظر نمیرسد.
۴.۲ جمعآوری دادهها
اگر ارزیابی تأثیرات به صورت پسینی (پس از خاتمه فعالیت و رو به گذشته) انجام شود طبیعتاً دادههای واقعی بیشتری نسبت به حالت پیشینی قابل مطالعه و بررسی هستند و خروجی ارزیابی تأثیرات دقیقتر خواهد بود. با این حال باید دقت داشت که انجام همین ارزیابی تأثیرات به صورت آیندهنگر[۲] خروجی بسیار بهتری نسبت به حالت گذشتهنگر[۳] خواهد داشت. در حالت نخست، ابتدای انجام پروژه تمهیدات انجام ارزیابی تأثیرات اندیشیده میشود (نظیر جمعآوری دادههای مربوط به وضعیت پیش از شروع پروژه) و بنابراین به شکل مناسبتری میتوان به اجرای فعالیت پرداخت، اما در حالت دوم پس از اتمام پروژه بحث ارزیابی تأثیرات مطرح میشود و ممکن است مشکلاتی برای دستیابی به دادههای قدیمی یا موضوعات دیگر ایجاد شود.
۴.۳ اصل تناسب
انجام یک فعالیت ارزیابی تأثیرات باید با رعایت اصل تناسب[۴] باشد، بدین معنا که انتخاب شاخصها یا حوزههای ارزیابی باید متناسب با نیازمندیهای پروژه، بودجه تعیین شده، مهلت زمانی و مواردی از این دست باشد. به عنوان مثال، برای انجام فعالیت ارزیابی اثربخشی یک پروژه تعداد محدودی شاخص که ارتباط مستقیم با اهداف از پیش تعیین شده آن دارند مورد مطالعه و بررسی دقیق قرار میگیرند، اما صحبت از ارزیابی دقیق همه تأثیرات پروژه بر همه زمینهها تا حدی غیرواقعبینانه است. علاوه بر این، عمده فعالیتهای ارزیابی تأثیرات برای پروژههای بزرگ یا سیاستهای کلان انجام میشود و برای موضوعات جزئی توجیه زمانی و اقتصادی ندارد. به عنوان مثال، کمیسیون ارتباطات فدرال امریکا تنها ملزم به انجام ارزیابی تأثیرات برای مقرراتی است که تبعات اقتصادی آن بیشتر از ۱۰۰ میلیون دلار تخمین زده میشود. بنابراین متناسبسازی امکانات و انتظارات در فعالیت ارزیابی تأثیرات سبب انجام بهتر آن خواهد شد.