۸۲۷
ویرایش
تغییرات
پرش به ناوبری
پرش به جستجو
سطر ۱:
سطر ۱: − + − == مثالی از تفاوت رویکردها == سطر ۱۸:
سطر ۱۷: − == ارزیابی تأثیرات در زنجیره نتایج ==+ − • ارزیابی هدفمحور یا ارزیابی اثربخشی برای ارزیابی تحقق اهداف کلان، مشخص و از پیش تعیین شده به کار میرود، در حالی که ارزیابی زمینهمحور به بررسی تأثیرات در زمینههای مختلف به ویژه در ابعاد اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد.+ − • ارزیابی اثربخشی بیشتر بر روشهای آماری و شواهدمحور متکی است، در حالی که ارزیابی زمینهمحور از رویکردهای مختلف نظیر دریافت نظرات ذینفعان یا بازدیدهای میدانی بهره میبرد.+ − شکل 7 نشان میدهد که تأثیرات ناشی از هر موضوع تأثیرگذار را میتوان در دو بخش «تأثیرات مرتبط با اهداف» و «تأثیرات زمینهای» (یا تأثیرات اصلی و تأثیرات جانبی) دستهبندی کرد. در برخی موارد این دو مقوله قابل تفکیک از یکدیگر نیستند و میزان پرداختن به هرکدام بر اساس موضوع بحث مشخص میشود. نمونههای زیر نشان میدهند که موضوعات مختلف ذیل ارزیابی تأثیرات میتوانند به هر کدام از این دو مقوله مرتبط باشند: − + − شکل 7. نمای مفهومی از تأثیرات هدفمحور و تأثیرات زمینهای حاصل از یک عامل تأثیرگذار+ − تمرکز بر ارزیابی هدفمحور: تحقق اهداف پروژههای عمرانی+ − تمرکز بر ارزیابی زمینهمحور: گزارشهای پایداری عملکرد شرکتها+ − تمرکز همزمان بر ارزیابی هدفمحور و زمینهمحور: ارزیابی تأثیرات قوانین+ − + + + − == اصطلاحات مرتبط == − نکته دیگر این که در ادبیات مورد استفاده در داخل کشور نیز توافق چندانی برای استفاده از واژگان یکسان وجود ندارد. با این حال در اغلب موارد از عبارت ارزیابی تأثیرات برای اشاره به حوزه Impact Assessment استفاده شده است که از آن جمله میتوان به اداره ارزیابی تأثیرات اجتماعی و فرهنگی (اتاف) شهرداری تهران یا مرکز ارزیابی تأثیرات اجتماعی در پژوهشگاه علوم انسانی جهاد دانشگاهی اشاره کرد. سازمان حفاظت محیط زیست نیز واحدی با عنوان دفتر ارزیابی اثرات زیستمحیطی دارد که در آن از واژه «اثر» به جای «تأثیر» استفاده شده است. در حوزه ارزیابی تأثیرات قوانین هر چند که استفاده از عبارت «ارزیابی اثربخشی قوانین» شاید بیشتر با مفهوم آن متناسب باشد، اما در این پژوهش از ادبیات رایج داخلی نظیر مستندات مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی پیروی و به همین صورت بدان اشاره شده است. + + + +
رویکردهای ارزیابی تأثیرات (نمایش مبدأ)
نسخهٔ ۲۵ نوامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۵:۴۳
، ۲۵ نوامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۵:۴۳بدون خلاصه ویرایش
رویکردهای ارزیابی تأثیرات را میتوان به سه دسته کلی [[ارزیابی هدفمحور]]، [[ارزیابی زمینهمحور]] و [[ارزیابی عمومی]] تقسیم کرد.
رویکردهای ارزیابی تأثیرات را میتوان به سه دسته کلی [[ارزیابی هدفمحور]]، [[ارزیابی زمینهمحور]] و [[ارزیابی عمومی]] تقسیم کرد.
== مقایسه ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور ==
== رویکردهای ارزیابی در زنجیره نتایج ==
ارزیابی هدفمحور یا ارزیابی اثربخشی با توجه به اهداف کلان برنامه یا پروژه که در ابتدا مشخص شده است، صورت میگیرد. این اهداف باید اصطلاحاً اسمارت یعنی مشخص، قابل اندازهگیری، قابل دستیابی، واقعگرایانه و زمانمند باشند تا بتوان در انتهای کار آنها را مورد ارزیابی قرار داد. ارزیابی زمینهمحور در مقایسه با ارزیابی هدفمحور لزوماً ارتباطی به اهداف کلیدی مداخله ندارد، بلکه منظور از آن بررسی هر گونه تأثیرات طرحها و پروژههای بزرگ بر زمینههای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی است. البته با توجه به این که معمولاً زمینه اقتصادی از ابتدای پروژه مورد توجه ویژه واقع میشود و ارتباط نزدیکی با اهداف اصلی پروژه دارد، تمرکز ارزیابی زمینهمحور بیشتر بر ابعاد اجتماعی و زیستمحیطی خواهد بود. چارچوبها و روالهای مختلفی برای انجام ارزیابی زمینهمحور تأثیرات وجود دارد، اما این مقوله همانند ارزیابی اثربخشی دارای اهداف مشخص و قابل اندازهگیری نیست و در بسیاری از مواقع از رویکردهای کیفی بهره میبرد.
ارزیابی هدفمحور یا ارزیابی اثربخشی با توجه به اهداف کلان برنامه یا پروژه که در ابتدا مشخص شده است، صورت میگیرد. این اهداف باید اصطلاحاً اسمارت یعنی مشخص، قابل اندازهگیری، قابل دستیابی، واقعگرایانه و زمانمند باشند تا بتوان در انتهای کار آنها را مورد ارزیابی قرار داد. ارزیابی زمینهمحور در مقایسه با ارزیابی هدفمحور لزوماً ارتباطی به اهداف کلیدی مداخله ندارد، بلکه منظور از آن بررسی هر گونه تأثیرات طرحها و پروژههای بزرگ بر زمینههای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی است. البته با توجه به این که معمولاً زمینه اقتصادی از ابتدای پروژه مورد توجه ویژه واقع میشود و ارتباط نزدیکی با اهداف اصلی پروژه دارد، تمرکز ارزیابی زمینهمحور بیشتر بر ابعاد اجتماعی و زیستمحیطی خواهد بود. چارچوبها و روالهای مختلفی برای انجام ارزیابی زمینهمحور تأثیرات وجود دارد، اما این مقوله همانند ارزیابی اثربخشی دارای اهداف مشخص و قابل اندازهگیری نیست و در بسیاری از مواقع از رویکردهای کیفی بهره میبرد.
این مثال میتواند تا حدی تفاوت این دو مبحث را نشان دهد:
این مثال میتواند تا حدی تفاوت این دو مبحث را نشان دهد:
پروژه احداث یک پل هوایی برای عبور خودروها را تصور کنید که به منظور کاهش ترافیک در یک منطقه اجرا میشود. نتایج این پروژه بدین صورت هستند:
پروژه احداث یک پل هوایی برای عبور خودروها را تصور کنید که به منظور کاهش ترافیک در یک منطقه اجرا میشود. نتایج این پروژه بدین صورت هستند:
عمده فعالیت ارزیابی زمینهمحور پیش از شروع احداث پل صورت میگیرد و تدابیر لازم برای رفع مشکلات احتمالی در حین ساخت پل لحاظ میشود. با این حال، پس از پایان پروژه نیز ممکن است بخشهای تکمیلی از فعالیت ارزیابی تأثیرات نیز برای رفع برخی مشکلات به وجود آمده صورت گیرد. به حالت اول اصطلاحاً ارزیابی تأثیرات پیشینی (ex ant IA) و به حالت دوم ارزیابی تأثیرات پسینی (ex post IA) گفته میشود. برای ارزیابی اثربخشی نیز هر چند که در انتهای پروژه استفاده میشود، اما اگر در ابتدای پروژه انجام شود اصطلاحاتی همچون تحلیل هزینه-فایده، یا ارزیابی اقتصادی برای آن استفاده میشود.
عمده فعالیت ارزیابی زمینهمحور پیش از شروع احداث پل صورت میگیرد و تدابیر لازم برای رفع مشکلات احتمالی در حین ساخت پل لحاظ میشود. با این حال، پس از پایان پروژه نیز ممکن است بخشهای تکمیلی از فعالیت ارزیابی تأثیرات نیز برای رفع برخی مشکلات به وجود آمده صورت گیرد. به حالت اول اصطلاحاً ارزیابی تأثیرات پیشینی (ex ant IA) و به حالت دوم ارزیابی تأثیرات پسینی (ex post IA) گفته میشود. برای ارزیابی اثربخشی نیز هر چند که در انتهای پروژه استفاده میشود، اما اگر در ابتدای پروژه انجام شود اصطلاحاتی همچون تحلیل هزینه-فایده، یا ارزیابی اقتصادی برای آن استفاده میشود.
[[پرونده:IE vs IA in Logic Model.png|بندانگشتی|500px|تفاوت ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور در زنجیره نتایج]]
بنابراین به اختصار میتوان تفاوتهای ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور را این گونه برشمرد:
بنابراین به اختصار میتوان تفاوتهای ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور را این گونه برشمرد:
* ارزیابی هدفمحور یا ارزیابی اثربخشی برای ارزیابی تحقق اهداف کلان، مشخص و از پیش تعیین شده به کار میرود، در حالی که ارزیابی زمینهمحور به بررسی تأثیرات در زمینههای مختلف به ویژه در ابعاد اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد.
* ارزیابی اثربخشی بیشتر بر روشهای آماری و شواهدمحور متکی است، در حالی که ارزیابی زمینهمحور از رویکردهای مختلف نظیر دریافت نظرات ذینفعان یا بازدیدهای میدانی بهره میبرد.
شکل 6. تفاوت ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور در زنجیره مداخلات برنامهها و پروژهها
شکل 6. تفاوت ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور در زنجیره مداخلات برنامهها و پروژهها
دیدگاه پژوهش حاضر
دیدگاه پژوهش حاضر
== ارزیابیهای هدفمحور، زمینهمحور و عمومی ==
تأثیرات ناشی از هر موضوع تأثیرگذار را میتوان در دو بخش «تأثیرات مرتبط با اهداف» و «تأثیرات زمینهای» (یا تأثیرات اصلی و تأثیرات جانبی) دستهبندی کرد. در برخی موارد این دو مقوله قابل تفکیک از یکدیگر نیستند و میزان پرداختن به هرکدام بر اساس موضوع بحث مشخص میشود. نمونههای زیر نشان میدهند که موضوعات مختلف ذیل ارزیابی تأثیرات میتوانند به هر کدام از این دو مقوله مرتبط باشند:
[[پرونده:Goal-oriented vs Domain-oriented.png|بندانگشتی|نمای مفهومی از تأثیرات هدفمحور و تأثیرات زمینهای حاصل از یک عامل تأثیرگذار]]
* تمرکز بر ارزیابی هدفمحور: تحقق اهداف پروژههای عمرانی
* تمرکز بر ارزیابی زمینهمحور: گزارشهای پایداری عملکرد شرکتها
در برخی مواقع توجه به تأثیرات اجتماعی و زیستمحیطی یک موضوع همراستا با اهداف اصلی آن موضوع است. به عنوان مثال، ارزیابی تأثیرات پروژههای فاوا برای توسعه (ICT4D) یا تأثیرات حاصل از سرمایهگذاری تأثیرگذار (کسبوکارهای معطوف به تحقق اهداف توسعه پایدار) به معنای «ارزیابی اثربخشی» آنها است و صحبت از تأثیرات زمینهای یا تأثیرات جانبی در این میان چندان مورد اعتنا قرار نمیگیرد. پژوهش حاضر نیز در هر بخش به فراخور موضوع و جهتگیریهای ادبیات رایج، به مقولات ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور میپردازد. جزئیات بیشتر طی فصلهای بعدی و در حین پرداختن به موضوعات واضحتر خواهد شد.
* تمرکز همزمان بر ارزیابی هدفمحور و زمینهمحور: ارزیابی تأثیرات قوانین
در برخی مواقع توجه به تأثیرات اجتماعی و زیستمحیطی یک موضوع همراستا با اهداف اصلی آن موضوع است. به عنوان مثال، ارزیابی تأثیرات پروژههای فاوا برای توسعه (ICT4D) یا تأثیرات حاصل از سرمایهگذاری تأثیرگذار (کسبوکارهای معطوف به تحقق اهداف توسعه پایدار) به معنای «ارزیابی اثربخشی» آنها است و صحبت از تأثیرات زمینهای یا تأثیرات جانبی در این میان چندان مورد اعتنا قرار نمیگیرد.
علاوه بر ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور، نوع سومی از ارزیابی را میتوان برشمرد که در اینجا از آن به «ارزیابی عمومی» یاد میشود. منظور از این رویکرد، فهرست کردن مهمترین تأثیرات یک موضوع -بدون تمرکز بر اهداف یا زمینههای مختلف- است. اغلب نوشتهها و مقالاتی را که به شکل عمومی به بررسی یک محصول، سیاست یا سازمان میپردازند میتوان ذیل این رویکرد جای داد، اما مهمترین کارکرد آن را میتوان در ارزیابی فناوری مشاهده کرد که در آن یک فناوری به شکل عمومی مورد بررسی قرار میگیرد.
علاوه بر ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور، نوع سومی از ارزیابی را میتوان برشمرد که در اینجا از آن به «ارزیابی عمومی» یاد میشود. منظور از این رویکرد، فهرست کردن مهمترین تأثیرات یک موضوع -بدون تمرکز بر اهداف یا زمینههای مختلف- است. اغلب نوشتهها و مقالاتی را که به شکل عمومی به بررسی یک محصول، سیاست یا سازمان میپردازند میتوان ذیل این رویکرد جای داد، اما مهمترین کارکرد آن را میتوان در ارزیابی فناوری مشاهده کرد که در آن یک فناوری به شکل عمومی مورد بررسی قرار میگیرد.
== معادلهای فارسی ==
همانند پژوهشهای خارجی، در ادبیات مورد استفاده در ایران نیز توافق چندانی برای استفاده از واژگان یکسان در حوزه ارزیابی تأثیرات وجود ندارد. با این حال در اغلب موارد از عبارت ارزیابی تأثیرات برای اشاره به حوزه Impact Assessment استفاده شده است که از آن جمله میتوان به اداره ارزیابی تأثیرات اجتماعی و فرهنگی (اتاف) شهرداری تهران یا مرکز ارزیابی تأثیرات اجتماعی در پژوهشگاه علوم انسانی جهاد دانشگاهی اشاره کرد. سازمان حفاظت محیط زیست نیز واحدی با عنوان دفتر ارزیابی اثرات زیستمحیطی دارد که در آن از واژه «اثر» به جای «تأثیر» استفاده شده است. در حوزه ارزیابی تأثیرات قوانین هر چند که استفاده از عبارت «ارزیابی اثربخشی قوانین» شاید بیشتر با مفهوم آن متناسب باشد، اما در این پژوهش از ادبیات رایج داخلی نظیر مستندات مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی پیروی و به همین صورت بدان اشاره شده است.
== جمعبندی ==
== جمعبندی ==