ارزیابی تأثیرات پروژهها
ارزیابی تأثیرات پروژهها میتواند ناظر به اهداف تعیین شده پروژهها و ارزیابی اثربخشی آنها باشد، و یا تأثیرات جانبی بر موضوعات مختلف اجتماعی و زیستمحیطی را بررسی کند.
ارزیابی اثربخشی
بررسی میزان دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده و تأثیرات اصلی یک پروژه توسط روالهای ارزیابی اثربخشی انجام میشود. این شیوه در ابتدا برای پروژهها و طرحهای توسعهای در کشورها یا مناطق محروم به کار گرفته شد، اما امروز بخشی از روال پایش و ارزیابی انواع برنامهها و پروژهها در کشورهای مختلف به شمار میرود.
در حوزه فاوا نگاهی به خروجی پژوهشهای ارزیابی تأثیرات پروژههای فاوا برای توسعه نشان میدهد که روشهای مرسوم برای ارزیابی اثربخشی آنها اغلب اختصاص به این حوزه ندارند و مبانی نظری آنها مستقل از موضوع فاوا مطرح شده است. بنابراین از حیث ارزیابی اثربخشی پروژهها نمیتوان تفاوت خاصی میان حوزه فاوا و غیرفاوا قائل شد.
رویکرد زمینهمحور
طی نیمقرن اخیر، پیامدهای خواسته یا ناخواسته پروژههای بزرگ به ویژه در حوزههایی نظیر انرژی، حملونقل، کشاورزی و شهرسازی مورد توجه پژوهشگران بوده است. با درس گرفتن از تجربیات نامطلوب برخی از این طرحها، اکنون بسیاری از نهادهای حاکمیتی یا تأمینکنندگان مالی پروژههای بزرگ، مجریان را ملزم به ارائه پیوستهای اجتماعی و زیستمحیطی برای ارزیابی و مدیریت پیامدهای سوء این پروژهها کردهاند. ارزیابی زمینهمحور تأثیرات که اغلب از آن به Impact Assessment یاد میشود، به معنای فرآیند شناسایی و مدیریت مسائل اجتماعی یا زیستمحیطی (و در برخی موارد مسائل اقتصادی) حاصل از اجرای یک پروژه است که با مشارکت مخاطبان تأثیرپذیرفته از پروژه به انجام میرسد. این فعالیت میتواند در کل چرخه پروژه، از مراحل آغازین تا پس از استقرار نهایی صورت پذیرد و بنابراین میتواند به صورت گذشتهنگر یا آیندهنگر تعریف شود. برای انجام این فعالیت میتوان به مجموعه متنوعی از نظریهپردازیها، روالها، موردکاویها و اصول اجرایی در ادبیات این حوزه پژوهشی رجوع کرد که توسط نهادهای متولی نظیر انجمن بینالمللی ارزیابی تأثیرات تألیف یا گردآوری شدهاند.
پیشینه ارزیابی تأثیرات به دهه ۱۹۷۰ و قانونگذاری ایالات متحده امریکا در این حیطه باز میگردد. در ابتدا این فعالیت جزئی از روالهای ارزیابی تأثیرات زیستمحیطی به شمار میرفت، اما به تدریج با عیان شدن پیامدهای پروژهها بر روی جوامع انسانی مشخص شد که باید به صورت مجزا به مقوله تأثیرات اجتماعی نیز پرداخته شود. با این حال تجمیع ارزیابیهای تأثیرات زیستمحیطی، اجتماعی و سلامتی ذیل یک چتر واحد میتواند سبب همافزایی این فعالیتها با یکدیگر شود.
ارتباط با فاوا
نگاه کلی به گزارشها و پژوهشهای مرتبط با ارزیابی تأثیرات اقتصادی در حوزه فاوا نشان میدهد بیشترین توجهات این حوزه به رشد اقتصادی حاصل از توسعه شبکه جهانی اینترنت بوده است. در حوزههای اجتماعی نیز به مسائلی همچون توجه به حقوق بشر، حریم خصوصی و وضعیت زنجیره تأمین توجه شده است. توجه به ارزیابی تأثیرات زیستمحیطی فاوا از بلوغ بیشتری نسبت به دو حوزه اقتصادی و اجتماعی برخوردار است و موضوعاتی از قبیل مصرف انرژی یا زبالههای الکترونیکی از دیرباز مورد توجه محققان بوده است.
در این بخش رابطهای فاوا با ارزیابی هدفمحور و سپس با ارزیابی زمینهمحور بررسی میشود.