ارزیابی تأثیرات فناوری

ارزیابی فناوری شامل مجموعه‌ای از روش‌ها به منظور پیش‌بینی و تحلیل اثرات گسترده اجتماعی، زیست‌محیطی و اقتصادی پروژه‌های فناورانه و بررسی پیامدهای ناشی از سیاست‌گذاری‌های گوناگون در این زمینه است. هدف ارزیابی فناوری از پیش‌بینی تأثیرات و بازخورد دادن به سیاست‌گذاران، کاهش هزینه‌های اجتماعی و انسانی ناشی از آزمون و خطا در حوزه‌های فناورانه است.

تاریخچه

پیدایش حوزه ارزیابی فناوری به دهه ۱۹۶۰ میلادی همزمان با ارتقای درک همگانی از نقش حیاتی فناوری در جامعه مدرن و آگاهی از پیامدهای ناخواسته و بعضاً زیان‌بار آن باز می‌گردد. تجربیات حاصل از تأثیرات جانبی فرآیند شیمایی، صنعتی و کشاورزی آن دوران نقش مهمی در این فهم ایفا کرد و نخستین ارزیابی‌های فناوری پیرامون موضوعاتی همچون حفاری‌های نفتی درون دریا، آفت‌کش‌های شیمیایی، آلودگی‌های خودروها، نیروگاه‌های هسته‌ای و هواپیماهای فراصوت رقم خورد. بدین ترتیب ارزیابی فناوری به عنوان روشی برای بررسی پیامدهای خواسته و مستقیم فناوری در کنار پیامدهای ناخواسته و غیرمستقیم فناوری‌ها مورد توجه قرار گرفت [18].

این حوزه نخستین بار در دهه ۷۰ میلادی در پی تأسیس دفتر ارزیابی فناوری در کنگره ایالات متحده امریکا به شکل رسمی مورد توجه قرار گرفت. اکنون بسیاری از کشورهای عضو اتحادیه اروپا یا عضو سازمان توسعه و همکاری‌های اقتصادی دارای دفاتر ارزیابی فناوری در مجالس قانون‌گذاری یا نهادهای متولی سیاست‌گذاری علم و فناوری هستند.

شیوه اجرا

دیوان محاسبات امریکا گام‌های مورد نیاز برای پیشبرد یک فعالیت ارزیابی فناوری را به همراه برخی تجارب خود در کتابچه طراحی ارزیابی فناوری منتشر کرده است [19]. این کتابچه موارد زیر را به عنوان منابع اصلی تهیه گزارش‌های ارزیابی فناوری ذکر می‌کند:

شواهد توصیفی

مصاحبه با خبرگان، برگزاری گروه‌های کانونی و پنل‌ها

شواهد اسنادی

مرور ادبیات شامل مقالات، گزارش‌ها و مستندات دیگر

شواهد فیزیکی

بازدید میدانی از شرکت‌ها و نهادها، و مواردی نظیر قوم‌نگاری

رویکردهای تحلیلی

تحلیل روندها، سناریوها، شبیه‌سازی و ...

کارکرد

حوزه ارزیابی فناوری ذیل بخش‌های سیاست‌گذاری علم و فناوری تعریف می‌شود. سیاست‌گذاران و قانون‌گذاران در دولت و مجلس در هنگام روبه‌رو شدن با فناوری‌های جدید درخواست ارائه چنین گزارش‌هایی را از کارشناسان مربوطه دارند تا با شناخت این فناوری‌ها، فرصت‌ها و چالش‌های حاصل از آن‌ها و همچنین مقایسه گزینه‌های سیاست‌گذاری مختلف بتوانند تصمیمات بهتری اتخاذ کنند. از این رو اغلب دفاتر ارزیابی فناوری در کشورهای مختلف ذیل نهادهای سیاست‌گذار علم و فناوری متعلق به دولت یا مجلس استقرار دارند.

ارزیابی فناوری می‌تواند به شکل عمومی تأثیرات حاصل از یک فناوری را بررسی کند و یا بر تأثیرات یک فناوری بر یک زمینه خاص نظیر رشد اقتصادی، صنایع، مصرف انرژی، انتشار گازهای گلخانه‌ای و موارد دیگر متمرکز شود. گونه نخست را می‌توان ارزیابی عمومی فناوری و گونه دوم را می‌توان ارزیابی زمینه‌محور فناوری نامید. گونه‌های تغییریافته دیگری از ارزیابی فناوری نیز تاکنون ارائه است که چندان مورد استقبال واقع نشده‌اند. از آن جمله می‌توان به ارزیابی پایداری فناوری اشاره کرد که یک چارچوب سطح بالا برای ارزیابی فناوری در سه حوزه اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی را تدوین کرده است [20] [21]. از منظر دیگر، ارزیابی فناوری را می‌توان یکی از زیربخش‌های حکمرانی فناوری تلقی کرد.