رویکردهای ارزیابی تأثیرات

رویکرد ارزیابی تأثیرات به معنای چگونگی تمرکز بر انواع تأثیرات حاصل از یک موضوع است که می‌تواند شامل سه حالت هدف‌محور، زمینه‌محور و عمومی باشد:

• ارزیابی هدف‌محور تأثیرات

  - از طریق بررسی میزان تحقق اهداف کلان که از قبل برنامه‌ریزی شده‌اند، به ارزیابی تأثیرات یک موضوع می‌پردازد.
  - گهگاه از آن با عنوان ارزیابی اثربخشی و ارزیابی تأثیرات اصلی یاد می‌شود.

• ارزیابی زمینه‌محور تأثیرات

  - به ارزیابی تأثیرات یک موضوع بر زمینه‌های مختلف به ویژه زمینه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی می‌پردازد.
  - در برخی مواقع از آن با عنوان ارزیابی تأثیرات زمینه‌ای یا ارزیابی تأثیرات جانبی یاد می‌شود.

• ارزیابی عمومی تأثیرات

  - مهم‌ترین تأثیرات حاصل از یک موضوع را بررسی می‌کند و لزوماً بر هدف یا زمینه خاصی تمرکز ندارد.

ارزیابی هدف‌محور

منظور از ارزیابی هدف‌محور، بررسی میزان تحقق اهداف یک موضوع تأثیرگذار است. برخی نمونه‌های این رویکرد موارد زیر هستند:

• بررسی تحقق اهداف تعیین شده برای یک پروژه یا برنامه، که به آن ارزیابی اثربخشی گفته می‌شود.
• بررسی تحقق اهداف مدنظرر یک سرمایه‌گذاری تأثیرگذار در حوزه اهداف توسعه پایدار، که به آن سنجش تأثیرات گفته می‌شود.
• بررسی سودآوری تصویب احتمالی یک قانون از طریق پولی‌سازی***، که به آن ارزیابی تأثیرات قوانین گفته می‌شود.

از این موضوع با تعابیر مختلفی همچون ارزیابی اثربخشی، ارزیابی تأثیرات یا سنجش تأثیرات یاد می‌شود. برخی کاربردهای ارزیابی هدف‌محور عبارتند از:

• در ارزیابی اثربخشی پروژه‌ها
• ارزیابی تأثیرات قوانین
• سنجش تأثیرات در سرمایه‌گذاری تأثیرگذار

که با عناوین مختلفی همچون این موارد از آن یاد می‌شود:

• Impact Evaluation
• Impact Assessment
• Goal-Oriented Evaluation
• Economic appraisal
• ...

در پایان قابل ذکر است که فعالیت‌های سنجش تأثیرات (Impact Measurement) اغلب در رابطه با سرمایه‌گذاری تأثیرگذار روی شرکت‌ها انجام می‌شود که در بخش مربوط به ارزیابی تأثیرات شرکت‌ها و صنایع توضیح داده خواهد شد. در این حوزه سنجش تأثیرات به معنای بررسی عملکرد شرکت در دستیابی به شاخص‌های عملکردی است که سرمایه‌گذاری تأثیرگذار به منظور آن صورت گرفته است. بنابراین مراد از این اصطلاح همان ارزیابی هدف‌محور تأثیرات است، با این تفاوت که این اهداف اغلب بلندمدت (impact) نیستند و بیشتر خروجی‌های کوتاه‌مدت و میان‌مدت (output و outcome) حاصل از سرمایه‌گذاری مورد سنجش قرار می‌گیرد.

برای اطلاعات بیشتر، ارزیابی اثربخشی و سنجش تأثیرات را ببینید.

ارزیابی زمینه‌محور

ارزیابی زمینه‌محور به بررسی تأثیرات یک موضوع بر زمینه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی می‌پردازد.

طی نیم‌قرن اخیر، پیامدهای خواسته یا ناخواسته پروژه‌های بزرگ به ویژه در حوزه‌هایی نظیر انرژی، حمل‌ونقل، کشاورزی و شهرسازی مورد توجه پژوهشگران بوده است. با درس گرفتن از تجربیات نامطلوب برخی از این طرح‌ها، اکنون بسیاری از نهادهای حاکمیتی یا تأمین‌کنندگان مالی پروژه‌های بزرگ، مجریان را ملزم به ارائه پیوست‌های اجتماعی و زیست‌محیطی برای ارزیابی و مدیریت پیامدهای سوء این پروژه‌ها کرده‌اند. ارزیابی زمینه‌محور تأثیرات که اغلب از آن به Impact Assessment یاد می‌شود، به معنای فرآیند شناسایی و مدیریت مسائل اجتماعی یا زیست‌محیطی (و در برخی موارد مسائل اقتصادی) حاصل از اجرای یک پروژه است که با مشارکت مخاطبان تأثیرپذیرفته از پروژه به انجام می‌رسد. این فعالیت می‌تواند در کل چرخه پروژه، از مراحل آغازین تا پس از استقرار نهایی صورت پذیرد و بنابراین می‌تواند به صورت گذشته‌نگر یا آینده‌نگر تعریف شود. برای انجام این فعالیت می‌توان به مجموعه متنوعی از نظریه‌پردازی‌ها، روال‌ها، موردکاوی‌ها و اصول اجرایی در ادبیات این حوزه پژوهشی رجوع کرد که توسط نهادهای متولی نظیر انجمن بین‌المللی ارزیابی تأثیرات تألیف یا گردآوری شده‌اند.

پیشینه ارزیابی تأثیرات به دهه ۱۹۷۰ و قانون‌گذاری ایالات متحده امریکا در این حیطه باز می‌گردد. در ابتدا این فعالیت جزئی از روال‌های ارزیابی تأثیرات زیست‌محیطی به شمار می‌رفت، اما به تدریج با عیان شدن پیامدهای پروژه‌ها بر روی جوامع انسانی مشخص شد که باید به صورت مجزا به مقوله تأثیرات اجتماعی نیز پرداخته شود. با این حال تجمیع ارزیابی‌های تأثیرات زیست‌محیطی، اجتماعی و سلامتی ذیل یک چتر واحد می‌تواند سبب هم‌افزایی این فعالیت‌ها با یکدیگر شود.

زمینه‌های ارزیابی فهرست متنوعی از زمینه‌ها را فهرست کرده است.

ارزیابی زمینه‌محور در مقایسه با ارزیابی هدف‌محور لزوماً ارتباطی به اهداف کلیدی مداخله ندارد، بلکه منظور از آن بررسی هر گونه تأثیرات طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ بر زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی است.

ارزیابی عمومی

علاوه بر ارزیابی هدف‌محور و ارزیابی زمینه‌محور، نوع سومی از ارزیابی را می‌توان برشمرد که در این دانشنامه از آن به «ارزیابی عمومی» یاد می‌شود. منظور از این رویکرد، فهرست کردن مهم‌ترین تأثیرات یک موضوع -بدون تمرکز بر اهداف یا زمینه‌های مختلف- است. اغلب نوشته‌ها و مقالاتی را که به شکل عمومی به بررسی یک محصول، سیاست یا سازمان می‌پردازند می‌توان ذیل این رویکرد جای داد، اما مهم‌ترین کارکرد آن را می‌توان در ارزیابی فناوری مشاهده کرد که در آن یک فناوری به شکل عمومی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

مقایسه رویکردها

تأثیرات ناشی از هر موضوع تأثیرگذار را می‌توان در دو بخش «تأثیرات مرتبط با اهداف» و «تأثیرات زمینه‌ای» (یا تأثیرات اصلی و تأثیرات جانبی) دسته‌بندی کرد. در برخی موارد این دو مقوله قابل تفکیک از یکدیگر نیستند و میزان پرداختن به هرکدام بر اساس موضوع بحث مشخص می‌شود. نمونه‌های زیر نشان می‌دهند که موضوعات مختلف ذیل ارزیابی تأثیرات می‌توانند به هر کدام از این دو مقوله مرتبط باشند:

نمای مفهومی از تأثیرات هدف‌محور و تأثیرات زمینه‌ای حاصل از یک عامل تأثیرگذار

• تمرکز بر ارزیابی هدف‌محور: تحقق اهداف پروژه‌های عمرانی
• تمرکز بر ارزیابی زمینه‌محور: گزارش‌های پایداری عملکرد شرکت‌ها
• تمرکز هم‌زمان بر ارزیابی هدف‌محور و زمینه‌محور: ارزیابی تأثیرات قوانین

در برخی مواقع توجه به تأثیرات اجتماعی و زیست‌محیطی یک موضوع هم‌راستا با اهداف اصلی آن موضوع است. به عنوان مثال، ارزیابی تأثیرات پروژه‌های فاوا برای توسعه (ICT4D) یا تأثیرات حاصل از سرمایه‌گذاری تأثیرگذار (کسب‌وکارهای معطوف به تحقق اهداف توسعه پایدار) به معنای «ارزیابی اثربخشی» آن‌ها است و صحبت از تأثیرات زمینه‌ای یا تأثیرات جانبی در این میان چندان مورد اعتنا قرار نمی‌گیرد.

در زنجیره نتایج

ارزیابی هدف‌محور یا ارزیابی اثربخشی با توجه به اهداف کلان برنامه یا پروژه که در ابتدا مشخص شده است، صورت می‌گیرد. این اهداف باید اصطلاحاً اسمارت یعنی مشخص، قابل اندازه‌گیری، قابل دستیابی، واقع‌گرایانه و زمان‌مند باشند تا بتوان در انتهای کار آن‌ها را مورد ارزیابی قرار داد. ارزیابی زمینه‌محور در مقایسه با ارزیابی هدف‌محور لزوماً ارتباطی به اهداف کلیدی مداخله ندارد، بلکه منظور از آن بررسی هر گونه تأثیرات طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ بر زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی است. البته با توجه به این که معمولاً زمینه اقتصادی از ابتدای پروژه مورد توجه ویژه واقع می‌شود و ارتباط نزدیکی با اهداف اصلی پروژه دارد، تمرکز ارزیابی زمینه‌محور بیشتر بر ابعاد اجتماعی و زیست‌محیطی خواهد بود. چارچوب‌ها و روال‌های مختلفی برای انجام ارزیابی زمینه‌محور تأثیرات وجود دارد، اما این مقوله همانند ارزیابی اثربخشی دارای اهداف مشخص و قابل اندازه‌گیری نیست و در بسیاری از مواقع از رویکردهای کیفی بهره می‌برد.

این مثال می‌تواند تا حدی تفاوت این دو مبحث را نشان دهد: پروژه احداث یک پل هوایی برای عبور خودروها را تصور کنید که به منظور کاهش ترافیک در یک منطقه اجرا می‌شود. نتایج این پروژه بدین صورت هستند:

- Output	احداث پل با مشخصات و ابعاد تعیین شده و با توانایی عبوردهی تعداد معینی خودرو
- Outcome	میزان استفاده روزانه خودروها از پل احداث شده
- Impact	کاهش ۱۰ درصدی زمان مورد نیاز ماشین‌ها برای عبور در ساعات اوج ترافیک

ارزیابی اثربخشی این پروژه به معنای بررسی هدف تعیین شده (زمان عبور ماشین‌ها) پس گذشت از مدتی از احداث پل مذکور است. باید دقت کرد که اهداف پروژه باید کاملاً شفاف و قابل اندازه‌گیری باشند و اهداف کلی نظیر «بهتر شدن زندگی رانندگان» نمی‌تواند مدنظر قرار بگیرد. برای انجام این فعالیت، باید داده‌های دقیقی از قبل و بعد از احداث پل در دست داشت و با حذف عوامل اضافی (نظیر افزایش تعداد خودروها در شهر، تغییر فصل و بازگشایی مدارس و ...) قضاوت درستی در رابطه با میزان موفقیت طرح در دستیابی به اهداف کلان آن داشت. از سوی دیگر، ارزیابی زمینه‌محور تأثیرات در این پروژه بدین معناست:

• بررسی تأثیرات اجتماعی نظیر کارتن‌خوابی زیر پل، کسادی مغازه‌های اطراف، مختل شدن زندگی ساکنان محل، ایمنی پل برای عبور خودروها و مواردی از این قبیل.
• بررسی تأثیرات زیست‌محیطی نظیر کاهش آلودگی هوا، کاهش آلودگی صوتی، ایجاد نمای بصری نامناسب و مواردی از این قبیل.

عمده فعالیت ارزیابی زمینه‌محور پیش از شروع احداث پل صورت می‌گیرد و تدابیر لازم برای رفع مشکلات احتمالی در حین ساخت پل لحاظ می‌شود. با این حال، پس از پایان پروژه نیز ممکن است بخش‌های تکمیلی از فعالیت ارزیابی تأثیرات نیز برای رفع برخی مشکلات به وجود آمده صورت گیرد. به حالت اول اصطلاحاً ارزیابی تأثیرات پیشینی (ex ant IA) و به حالت دوم ارزیابی تأثیرات پسینی (ex post IA) گفته می‌شود. برای ارزیابی اثربخشی نیز هر چند که در انتهای پروژه استفاده می‌شود، اما اگر در ابتدای پروژه انجام شود اصطلاحاتی همچون تحلیل هزینه-فایده، یا ارزیابی اقتصادی برای آن استفاده می‌شود.

تفاوت ارزیابی هدف‌محور و ارزیابی زمینه‌محور در زنجیره نتایج

بنابراین به اختصار می‌توان تفاوت‌های ارزیابی هدف‌محور و ارزیابی زمینه‌محور را این گونه برشمرد:

• ارزیابی هدف‌محور یا ارزیابی اثربخشی برای ارزیابی تحقق اهداف کلان، مشخص و از پیش تعیین شده به کار می‌رود، در حالی که ارزیابی زمینه‌محور به بررسی تأثیرات در زمینه‌های مختلف به ویژه در ابعاد اجتماعی و زیست‌محیطی می‌پردازد.
• ارزیابی اثربخشی بیشتر بر روش‌های آماری و شواهدمحور متکی است، در حالی که ارزیابی زمینه‌محور از رویکردهای مختلف نظیر دریافت نظرات ذی‌نفعان یا بازدیدهای میدانی بهره می‌برد.

معادل‌های فارسی

همانند پژوهش‌های خارجی، در ادبیات مورد استفاده در ایران نیز توافق چندانی برای استفاده از واژگان یکسان در حوزه ارزیابی تأثیرات وجود ندارد. با این حال در اغلب موارد از عبارت ارزیابی تأثیرات برای اشاره به حوزه Impact Assessment استفاده شده است که از آن جمله می‌توان به اداره ارزیابی تأثیرات اجتماعی و فرهنگی (اتاف) شهرداری تهران یا مرکز ارزیابی تأثیرات اجتماعی در پژوهشگاه علوم انسانی جهاد دانشگاهی اشاره کرد. سازمان حفاظت محیط زیست نیز واحدی با عنوان دفتر ارزیابی اثرات زیست‌محیطی دارد که در آن از واژه «اثر» به جای «تأثیر» استفاده شده است. در حوزه ارزیابی تأثیرات قوانین هر چند که استفاده از عبارت «ارزیابی اثربخشی قوانین» شاید بیشتر با مفهوم آن متناسب باشد، اما در این پژوهش از ادبیات رایج داخلی نظیر مستندات مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی پیروی و به همین صورت بدان اشاره شده است.

چندین برداشت متفاوت از تأثیر (Impact) یک موضوع یا مداخله وجود دارد. برداشت نخست همان معنای تغییرات بلندمدت یا میزان تحقق اهداف کلانی است که مداخله برای دستیابی به آن صورت گرفته بود، و برداشت دوم تأثیرات مداخله بر زمینه‌های جانبی نظیر اقتصاد، اجتماع و محیط زیست است. علاوه بر این دو مورد **** . بنابراین رویکردهای ارزیابی تأثیرات را می‌توان به سه دسته کلی هدف‌محور، زمینه‌محور و عمومی تقسیم کرد.