رویکردهای ارزیابی تأثیرات: تفاوت بین نسخهها
| (۱۹ نسخهٔ میانیِ همین کاربر نمایش داده نشده است) | |||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | + | رویکرد ارزیابی تأثیرات به معنای چگونگی تمرکز بر انواع تأثیرات حاصل از یک موضوع است که میتواند شامل سه حالت هدفمحور، زمینهمحور و عمومی باشد: | |
| + | *; ارزیابی هدفمحور تأثیرات : - از طریق بررسی میزان تحقق اهداف کلان که از قبل برنامهریزی شدهاند، به ارزیابی تأثیرات یک موضوع میپردازد. <br> - گهگاه از آن با عنوان ارزیابی اثربخشی و ارزیابی تأثیرات اصلی یاد میشود. | ||
| + | |||
| + | *;ارزیابی زمینهمحور تأثیرات : - به ارزیابی تأثیرات یک موضوع بر زمینههای مختلف به ویژه زمینههای اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد. <br> - در برخی مواقع از آن با عنوان ارزیابی تأثیرات زمینهای یا ارزیابی تأثیرات جانبی یاد میشود. | ||
| + | |||
| + | *; ارزیابی عمومی تأثیرات: - مهمترین تأثیرات حاصل از یک موضوع را بررسی میکند و لزوماً بر هدف یا زمینه خاصی تمرکز ندارد. | ||
== ارزیابی هدفمحور == | == ارزیابی هدفمحور == | ||
| − | منظور از ارزیابی هدفمحور، بررسی میزان تحقق اهداف یک | + | منظور از ارزیابی هدفمحور، بررسی میزان تحقق اهداف یک موضوع تأثیرگذار است. برخی نمونههای این رویکرد موارد زیر هستند: |
| − | * | + | * بررسی تحقق اهداف تعیین شده برای یک پروژه یا برنامه، که به آن [[ارزیابی اثربخشی]] گفته میشود. |
| − | * | + | * بررسی تحقق اهداف مدنظرر یک [[سرمایهگذاری تأثیرگذار]] در حوزه اهداف توسعه پایدار، که به آن [[سنجش تأثیرات]] گفته میشود. |
| − | * | + | * بررسی سودآوری تصویب یک قانون به کمک شیوههای پولیسازی<ref>Monetization</ref>، که در [[ارزیابی تأثیرات قوانین]] مدنظر قرار میگیرد. |
| − | |||
| − | |||
| − | + | ارزیابی هدفمحور در [[زنجیره نتایج]] میتواند معطوف به خروجیهای کوتاهمدت و میانمدت (output و outcome) باشد نظیر سنجش تأثیرات سرمایهگذاری تأثیرگذار، و یا متوجه اهداف بلندمدت (impact) شود نظیر ارزیابی اثربخشی پروژهها. | |
| − | |||
| − | |||
== ارزیابی زمینهمحور == | == ارزیابی زمینهمحور == | ||
| − | ارزیابی زمینهمحور به بررسی تأثیرات یک موضوع بر زمینههای مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد. | + | ارزیابی زمینهمحور به بررسی تأثیرات یک موضوع بر زمینههای مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد. برخی نمونههای این رویکرد موارد زیر هستند: |
| + | * بررسی تأثیرات جانبی پروژهها بر روی امور اجتماعی و زیستمحیطی که دغدغه نهادهایی همچون [[انجمن بینالمللی ارزیابی تأثیرات]] یا [[اداره ارزیابی تأثیرات اجتماعی و فرهنگی]] شهرداری تهران است. استانداردهایی برای این موضوعات توسط برخی [[بانکهای توسعهای]] نیز تدوین شده است. | ||
| + | * بررسی تأثیرات جانبی محصولات و خدمات بر محیطزیست که به آن [[ارزیابی چرخه عمر]] گفته میشود. | ||
| + | * بررسی تأثیرات جانبی شرکتها بر مسائل اجتماعی و زیستمحیطی، که در [[حسابداری پایداری]] به آن پرداخته میشود. | ||
| + | * بررسی تأثیرات یک قانون بر برخی زمینههای مرتبط با موضوع قانون مذکور، که بخشی از فعالیت [[ارزیابی تأثیرات قوانین]] را شکل میدهد. | ||
| − | + | ارزیابی زمینهمحور در مقایسه با ارزیابی هدفمحور لزوماً ارتباطی به اهداف کلیدی مداخله ندارد، بلکه منظور از آن بررسی هر گونه تأثیرات طرحها و پروژههای بزرگ بر زمینههای گوناگون است. [[زمینههای ارزیابی تأثیرات]] میتواند شامل موارد مختلف اجتماعی و زیستمحیطی نظیر حقوق بشر، حقوق کودکان، امنیت، حریم خصوصی، انتشار گازهای گلخانهای و مسائل دیگر باشد. | |
| − | |||
| − | + | == ارزیابی عمومی == | |
| + | در رویکرد عمومی ارزیابی تأثیرات مهمترین تأثیرات یک موضوع بدون تمرکز بر اهداف یا زمینههای خاصی فهرست میشوند. اغلب نوشتهها و مقالاتی را که به شکل عمومی به بررسی یک محصول، سیاست یا سازمان میپردازند میتوان ذیل این رویکرد جای داد، اما مهمترین کارکرد آن را میتوان در [[ارزیابی فناوری]] مشاهده کرد که در آن یک فناوری به شکل عمومی مورد بررسی قرار میگیرد. | ||
| − | == | + | == مقایسه رویکردها == |
| − | + | [[پرونده:Goal-oriented vs Domain-oriented.png|بندانگشتی|نمای مفهومی از تأثیرات هدفمحور و تأثیرات زمینهای حاصل از یک عامل تأثیرگذار]] | |
| + | تأثیرات ناشی از هر موضوع تأثیرگذار را میتوان در دو بخش «تأثیرات مرتبط با اهداف» و «تأثیرات زمینهای» (یا تأثیرات اصلی و تأثیرات جانبی) دستهبندی کرد. در برخی موارد این دو مقوله قابل تفکیک از یکدیگر نیستند و میزان پرداختن به هرکدام بر اساس موضوع بحث مشخص میشود. نمونههای زیر نشان میدهند که موضوعات مختلف ذیل ارزیابی تأثیرات میتوانند به هر کدام از این دو مقوله مرتبط باشند: | ||
| + | * تمرکز بر ارزیابی هدفمحور: تحقق اهداف پروژههای عمرانی | ||
| + | * تمرکز بر ارزیابی زمینهمحور: گزارشهای پایداری عملکرد شرکتها | ||
| + | * تمرکز همزمان بر ارزیابی هدفمحور و زمینهمحور: ارزیابی تأثیرات قوانین | ||
| − | + | === همپوشانی رویکردها === | |
| − | + | برخی موارد نظیر ارزیابی تأثیرات قوانین از هر دو رویکرد هدفمحور و زمینهمحور به شکل همزمان بهره میگیرند. در این ارزیابی هم سودآوری تصویب قانون ارزیابی میشود و هم میزان تأثیر آن بر زمینه مدنظر قانونگذار تخمین زده میشود. در برخی موارد دیگر نیز توجه به تأثیرات اجتماعی و زیستمحیطی یک موضوع همراستا با اهداف اصلی آن موضوع است. به عنوان مثال، ارزیابی تأثیرات پروژههای فاوا برای توسعه (ICT4D) یا تأثیرات حاصل از سرمایهگذاری تأثیرگذار (کسبوکارهای معطوف به تحقق اهداف توسعه پایدار) به معنای «ارزیابی اثربخشی» آنها است و صحبت از تأثیرات زمینهای یا تأثیرات جانبی در این میان چندان مورد اعتنا قرار نمیگیرد | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | + | رویکردهای ارزیابی تأثیرات در حوزههای مختلف از یک جنس نیستند بلکه در برخی مواقع میتوانند مکمل یکدیگر تلقی شوند. به عنوان مثال، [[پژوهش و نوآوری مسئولانه]] بیشتر بر فرآیند اجرای این فعالیتها تمرکز دارد، در حالی که ارزیابیهای اجتماعی و زیستمحیطی پروژهها به دنبال بررسی پیامدهای حاصل شده پس از انجام آنها هستند. همچنین یک موضوع را میتوان از حیثهای مختلفی نظیر محصول بودن یا فناوری بودن یا وجوه دیگر مورد توجه قرار داد که انتخاب رویکرد مناسب با توجه به مقتضیات مسئله صورت میگیرد. به عنوان مثال، هنگامی که از ارزیابی یک محصول با ویژگیهای مشخص صحبت میشود نگاه محصولمحور و هنگامی که از ارزیابی یک فناوری با ویژگیهای کلی صحبت میشود نگاه فناوریمحور بر آن حاکم است. بنابراین نمیتوان با طیف گوناگون پژوهشهای ارزیابی تأثیرات به شیوهای یکسان و مکانیکی رفتار کرد. | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | + | === در زنجیره نتایج === | |
| − | + | [[پرونده:IE vs IA in Logic Model.png|بندانگشتی|500px|تفاوت ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور در زنجیره نتایج]] | |
| − | + | ارزیابی هدفمحور با توجه به اهداف کلان برنامه یا پروژه که در ابتدا مشخص شده است، صورت میگیرد. این اهداف باید اصطلاحاً اسمارت<ref>SMART: Specific, Measurable, Achievable, Realistic, and Timely</ref> یعنی مشخص، قابل اندازهگیری، قابل دستیابی، واقعگرایانه و زمانمند باشند تا بتوان در انتهای کار آنها را مورد ارزیابی قرار داد. ارزیابی زمینهمحور در مقایسه با ارزیابی هدفمحور لزوماً ارتباطی به اهداف کلیدی مداخله ندارد، بلکه منظور از آن بررسی هر گونه تأثیرات طرحها و پروژههای بزرگ بر زمینههای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی است. البته با توجه به این که معمولاً زمینه اقتصادی از ابتدای پروژه مورد توجه ویژه واقع میشود و ارتباط نزدیکی با اهداف اصلی پروژه دارد، تمرکز ارزیابی زمینهمحور بیشتر بر ابعاد اجتماعی و زیستمحیطی خواهد بود. چارچوبها و روالهای مختلفی برای انجام ارزیابی زمینهمحور تأثیرات وجود دارد، اما این مقوله همانند ارزیابی اثربخشی دارای اهداف مشخص و قابل اندازهگیری نیست و در بسیاری از مواقع از رویکردهای کیفی بهره میبرد. | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | | | ||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | ارزیابی زمینهمحور در | ||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | ارزیابی هدفمحور | ||
| − | + | === مثال پل هوایی === | |
| − | پروژه احداث یک پل هوایی برای عبور خودروها را تصور کنید که به منظور کاهش ترافیک در یک منطقه اجرا میشود. نتایج این پروژه بدین صورت هستند: | + | به عنوان مثالی از تفاوت رویکرد هدفمحور و زمینهمحور، پروژه احداث یک پل هوایی برای عبور خودروها را تصور کنید که به منظور کاهش ترافیک در یک منطقه اجرا میشود. نتایج این پروژه بدین صورت هستند: |
{| | {| | ||
|- | |- | ||
| سطر ۱۱۱: | سطر ۶۰: | ||
عمده فعالیت ارزیابی زمینهمحور پیش از شروع احداث پل صورت میگیرد و تدابیر لازم برای رفع مشکلات احتمالی در حین ساخت پل لحاظ میشود. با این حال، پس از پایان پروژه نیز ممکن است بخشهای تکمیلی از فعالیت ارزیابی تأثیرات نیز برای رفع برخی مشکلات به وجود آمده صورت گیرد. به حالت اول اصطلاحاً ارزیابی تأثیرات پیشینی (ex ant IA) و به حالت دوم ارزیابی تأثیرات پسینی (ex post IA) گفته میشود. برای ارزیابی اثربخشی نیز هر چند که در انتهای پروژه استفاده میشود، اما اگر در ابتدای پروژه انجام شود اصطلاحاتی همچون تحلیل هزینه-فایده، یا ارزیابی اقتصادی برای آن استفاده میشود. | عمده فعالیت ارزیابی زمینهمحور پیش از شروع احداث پل صورت میگیرد و تدابیر لازم برای رفع مشکلات احتمالی در حین ساخت پل لحاظ میشود. با این حال، پس از پایان پروژه نیز ممکن است بخشهای تکمیلی از فعالیت ارزیابی تأثیرات نیز برای رفع برخی مشکلات به وجود آمده صورت گیرد. به حالت اول اصطلاحاً ارزیابی تأثیرات پیشینی (ex ant IA) و به حالت دوم ارزیابی تأثیرات پسینی (ex post IA) گفته میشود. برای ارزیابی اثربخشی نیز هر چند که در انتهای پروژه استفاده میشود، اما اگر در ابتدای پروژه انجام شود اصطلاحاتی همچون تحلیل هزینه-فایده، یا ارزیابی اقتصادی برای آن استفاده میشود. | ||
| − | |||
بنابراین به اختصار میتوان تفاوتهای ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور را این گونه برشمرد: | بنابراین به اختصار میتوان تفاوتهای ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور را این گونه برشمرد: | ||
* ارزیابی هدفمحور یا ارزیابی اثربخشی برای ارزیابی تحقق اهداف کلان، مشخص و از پیش تعیین شده به کار میرود، در حالی که ارزیابی زمینهمحور به بررسی تأثیرات در زمینههای مختلف به ویژه در ابعاد اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد. | * ارزیابی هدفمحور یا ارزیابی اثربخشی برای ارزیابی تحقق اهداف کلان، مشخص و از پیش تعیین شده به کار میرود، در حالی که ارزیابی زمینهمحور به بررسی تأثیرات در زمینههای مختلف به ویژه در ابعاد اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد. | ||
* ارزیابی اثربخشی بیشتر بر روشهای آماری و شواهدمحور متکی است، در حالی که ارزیابی زمینهمحور از رویکردهای مختلف نظیر دریافت نظرات ذینفعان یا بازدیدهای میدانی بهره میبرد. | * ارزیابی اثربخشی بیشتر بر روشهای آماری و شواهدمحور متکی است، در حالی که ارزیابی زمینهمحور از رویکردهای مختلف نظیر دریافت نظرات ذینفعان یا بازدیدهای میدانی بهره میبرد. | ||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
== معادلهای فارسی == | == معادلهای فارسی == | ||
| − | همانند پژوهشهای خارجی، در ادبیات مورد استفاده در ایران نیز توافق چندانی برای استفاده از واژگان یکسان در حوزه ارزیابی تأثیرات وجود ندارد. با این حال در اغلب موارد از عبارت ارزیابی تأثیرات برای اشاره به حوزه Impact Assessment استفاده شده است که از آن جمله میتوان به اداره ارزیابی تأثیرات اجتماعی و فرهنگی (اتاف) شهرداری تهران یا مرکز ارزیابی تأثیرات اجتماعی در پژوهشگاه علوم انسانی جهاد دانشگاهی اشاره کرد. سازمان حفاظت محیط زیست نیز واحدی با عنوان دفتر ارزیابی اثرات زیستمحیطی دارد که در آن از واژه «اثر» به جای «تأثیر» استفاده شده است. در حوزه ارزیابی تأثیرات قوانین هر چند که استفاده از عبارت «ارزیابی اثربخشی قوانین» شاید بیشتر با مفهوم آن متناسب باشد، اما در این پژوهش از ادبیات رایج داخلی نظیر مستندات مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی پیروی و به همین صورت بدان اشاره شده است | + | همانند پژوهشهای خارجی، در ادبیات مورد استفاده در ایران نیز توافق چندانی برای استفاده از واژگان یکسان در حوزه ارزیابی تأثیرات وجود ندارد. با این حال در اغلب موارد از عبارت ارزیابی تأثیرات برای اشاره به حوزه Impact Assessment استفاده شده است که از آن جمله میتوان به اداره ارزیابی تأثیرات اجتماعی و فرهنگی (اتاف) شهرداری تهران یا مرکز ارزیابی تأثیرات اجتماعی در پژوهشگاه علوم انسانی جهاد دانشگاهی اشاره کرد. سازمان حفاظت محیط زیست نیز واحدی با عنوان دفتر ارزیابی اثرات زیستمحیطی دارد که در آن از واژه «اثر» به جای «تأثیر» استفاده شده است. در حوزه ارزیابی تأثیرات قوانین هر چند که استفاده از عبارت «ارزیابی اثربخشی قوانین» شاید بیشتر با مفهوم آن متناسب باشد، اما در این پژوهش از ادبیات رایج داخلی نظیر مستندات مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی پیروی و به همین صورت بدان اشاره شده است. |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | + | == پانویسها == | |
| − | + | [[رده:چارچوب ارزیابی تأثیرات]] | |
| − | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۰ دسامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۸:۴۸
رویکرد ارزیابی تأثیرات به معنای چگونگی تمرکز بر انواع تأثیرات حاصل از یک موضوع است که میتواند شامل سه حالت هدفمحور، زمینهمحور و عمومی باشد:
- ارزیابی هدفمحور تأثیرات
- - از طریق بررسی میزان تحقق اهداف کلان که از قبل برنامهریزی شدهاند، به ارزیابی تأثیرات یک موضوع میپردازد.
- گهگاه از آن با عنوان ارزیابی اثربخشی و ارزیابی تأثیرات اصلی یاد میشود.
- ارزیابی زمینهمحور تأثیرات
- - به ارزیابی تأثیرات یک موضوع بر زمینههای مختلف به ویژه زمینههای اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد.
- در برخی مواقع از آن با عنوان ارزیابی تأثیرات زمینهای یا ارزیابی تأثیرات جانبی یاد میشود.
- ارزیابی عمومی تأثیرات
- - مهمترین تأثیرات حاصل از یک موضوع را بررسی میکند و لزوماً بر هدف یا زمینه خاصی تمرکز ندارد.
ارزیابی هدفمحور
منظور از ارزیابی هدفمحور، بررسی میزان تحقق اهداف یک موضوع تأثیرگذار است. برخی نمونههای این رویکرد موارد زیر هستند:
- بررسی تحقق اهداف تعیین شده برای یک پروژه یا برنامه، که به آن ارزیابی اثربخشی گفته میشود.
- بررسی تحقق اهداف مدنظرر یک سرمایهگذاری تأثیرگذار در حوزه اهداف توسعه پایدار، که به آن سنجش تأثیرات گفته میشود.
- بررسی سودآوری تصویب یک قانون به کمک شیوههای پولیسازی[۱]، که در ارزیابی تأثیرات قوانین مدنظر قرار میگیرد.
ارزیابی هدفمحور در زنجیره نتایج میتواند معطوف به خروجیهای کوتاهمدت و میانمدت (output و outcome) باشد نظیر سنجش تأثیرات سرمایهگذاری تأثیرگذار، و یا متوجه اهداف بلندمدت (impact) شود نظیر ارزیابی اثربخشی پروژهها.
ارزیابی زمینهمحور
ارزیابی زمینهمحور به بررسی تأثیرات یک موضوع بر زمینههای مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد. برخی نمونههای این رویکرد موارد زیر هستند:
- بررسی تأثیرات جانبی پروژهها بر روی امور اجتماعی و زیستمحیطی که دغدغه نهادهایی همچون انجمن بینالمللی ارزیابی تأثیرات یا اداره ارزیابی تأثیرات اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران است. استانداردهایی برای این موضوعات توسط برخی بانکهای توسعهای نیز تدوین شده است.
- بررسی تأثیرات جانبی محصولات و خدمات بر محیطزیست که به آن ارزیابی چرخه عمر گفته میشود.
- بررسی تأثیرات جانبی شرکتها بر مسائل اجتماعی و زیستمحیطی، که در حسابداری پایداری به آن پرداخته میشود.
- بررسی تأثیرات یک قانون بر برخی زمینههای مرتبط با موضوع قانون مذکور، که بخشی از فعالیت ارزیابی تأثیرات قوانین را شکل میدهد.
ارزیابی زمینهمحور در مقایسه با ارزیابی هدفمحور لزوماً ارتباطی به اهداف کلیدی مداخله ندارد، بلکه منظور از آن بررسی هر گونه تأثیرات طرحها و پروژههای بزرگ بر زمینههای گوناگون است. زمینههای ارزیابی تأثیرات میتواند شامل موارد مختلف اجتماعی و زیستمحیطی نظیر حقوق بشر، حقوق کودکان، امنیت، حریم خصوصی، انتشار گازهای گلخانهای و مسائل دیگر باشد.
ارزیابی عمومی
در رویکرد عمومی ارزیابی تأثیرات مهمترین تأثیرات یک موضوع بدون تمرکز بر اهداف یا زمینههای خاصی فهرست میشوند. اغلب نوشتهها و مقالاتی را که به شکل عمومی به بررسی یک محصول، سیاست یا سازمان میپردازند میتوان ذیل این رویکرد جای داد، اما مهمترین کارکرد آن را میتوان در ارزیابی فناوری مشاهده کرد که در آن یک فناوری به شکل عمومی مورد بررسی قرار میگیرد.
مقایسه رویکردها
تأثیرات ناشی از هر موضوع تأثیرگذار را میتوان در دو بخش «تأثیرات مرتبط با اهداف» و «تأثیرات زمینهای» (یا تأثیرات اصلی و تأثیرات جانبی) دستهبندی کرد. در برخی موارد این دو مقوله قابل تفکیک از یکدیگر نیستند و میزان پرداختن به هرکدام بر اساس موضوع بحث مشخص میشود. نمونههای زیر نشان میدهند که موضوعات مختلف ذیل ارزیابی تأثیرات میتوانند به هر کدام از این دو مقوله مرتبط باشند:
- تمرکز بر ارزیابی هدفمحور: تحقق اهداف پروژههای عمرانی
- تمرکز بر ارزیابی زمینهمحور: گزارشهای پایداری عملکرد شرکتها
- تمرکز همزمان بر ارزیابی هدفمحور و زمینهمحور: ارزیابی تأثیرات قوانین
همپوشانی رویکردها
برخی موارد نظیر ارزیابی تأثیرات قوانین از هر دو رویکرد هدفمحور و زمینهمحور به شکل همزمان بهره میگیرند. در این ارزیابی هم سودآوری تصویب قانون ارزیابی میشود و هم میزان تأثیر آن بر زمینه مدنظر قانونگذار تخمین زده میشود. در برخی موارد دیگر نیز توجه به تأثیرات اجتماعی و زیستمحیطی یک موضوع همراستا با اهداف اصلی آن موضوع است. به عنوان مثال، ارزیابی تأثیرات پروژههای فاوا برای توسعه (ICT4D) یا تأثیرات حاصل از سرمایهگذاری تأثیرگذار (کسبوکارهای معطوف به تحقق اهداف توسعه پایدار) به معنای «ارزیابی اثربخشی» آنها است و صحبت از تأثیرات زمینهای یا تأثیرات جانبی در این میان چندان مورد اعتنا قرار نمیگیرد
رویکردهای ارزیابی تأثیرات در حوزههای مختلف از یک جنس نیستند بلکه در برخی مواقع میتوانند مکمل یکدیگر تلقی شوند. به عنوان مثال، پژوهش و نوآوری مسئولانه بیشتر بر فرآیند اجرای این فعالیتها تمرکز دارد، در حالی که ارزیابیهای اجتماعی و زیستمحیطی پروژهها به دنبال بررسی پیامدهای حاصل شده پس از انجام آنها هستند. همچنین یک موضوع را میتوان از حیثهای مختلفی نظیر محصول بودن یا فناوری بودن یا وجوه دیگر مورد توجه قرار داد که انتخاب رویکرد مناسب با توجه به مقتضیات مسئله صورت میگیرد. به عنوان مثال، هنگامی که از ارزیابی یک محصول با ویژگیهای مشخص صحبت میشود نگاه محصولمحور و هنگامی که از ارزیابی یک فناوری با ویژگیهای کلی صحبت میشود نگاه فناوریمحور بر آن حاکم است. بنابراین نمیتوان با طیف گوناگون پژوهشهای ارزیابی تأثیرات به شیوهای یکسان و مکانیکی رفتار کرد.
در زنجیره نتایج
ارزیابی هدفمحور با توجه به اهداف کلان برنامه یا پروژه که در ابتدا مشخص شده است، صورت میگیرد. این اهداف باید اصطلاحاً اسمارت[۲] یعنی مشخص، قابل اندازهگیری، قابل دستیابی، واقعگرایانه و زمانمند باشند تا بتوان در انتهای کار آنها را مورد ارزیابی قرار داد. ارزیابی زمینهمحور در مقایسه با ارزیابی هدفمحور لزوماً ارتباطی به اهداف کلیدی مداخله ندارد، بلکه منظور از آن بررسی هر گونه تأثیرات طرحها و پروژههای بزرگ بر زمینههای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی است. البته با توجه به این که معمولاً زمینه اقتصادی از ابتدای پروژه مورد توجه ویژه واقع میشود و ارتباط نزدیکی با اهداف اصلی پروژه دارد، تمرکز ارزیابی زمینهمحور بیشتر بر ابعاد اجتماعی و زیستمحیطی خواهد بود. چارچوبها و روالهای مختلفی برای انجام ارزیابی زمینهمحور تأثیرات وجود دارد، اما این مقوله همانند ارزیابی اثربخشی دارای اهداف مشخص و قابل اندازهگیری نیست و در بسیاری از مواقع از رویکردهای کیفی بهره میبرد.
مثال پل هوایی
به عنوان مثالی از تفاوت رویکرد هدفمحور و زمینهمحور، پروژه احداث یک پل هوایی برای عبور خودروها را تصور کنید که به منظور کاهش ترافیک در یک منطقه اجرا میشود. نتایج این پروژه بدین صورت هستند:
| - Output | احداث پل با مشخصات و ابعاد تعیین شده و با توانایی عبوردهی تعداد معینی خودرو |
| - Outcome | میزان استفاده روزانه خودروها از پل احداث شده |
| - Impact | کاهش ۱۰ درصدی زمان مورد نیاز ماشینها برای عبور در ساعات اوج ترافیک |
ارزیابی اثربخشی این پروژه به معنای بررسی هدف تعیین شده (زمان عبور ماشینها) پس گذشت از مدتی از احداث پل مذکور است. باید دقت کرد که اهداف پروژه باید کاملاً شفاف و قابل اندازهگیری باشند و اهداف کلی نظیر «بهتر شدن زندگی رانندگان» نمیتواند مدنظر قرار بگیرد. برای انجام این فعالیت، باید دادههای دقیقی از قبل و بعد از احداث پل در دست داشت و با حذف عوامل اضافی (نظیر افزایش تعداد خودروها در شهر، تغییر فصل و بازگشایی مدارس و ...) قضاوت درستی در رابطه با میزان موفقیت طرح در دستیابی به اهداف کلان آن داشت. از سوی دیگر، ارزیابی زمینهمحور تأثیرات در این پروژه بدین معناست:
- بررسی تأثیرات اجتماعی نظیر کارتنخوابی زیر پل، کسادی مغازههای اطراف، مختل شدن زندگی ساکنان محل، ایمنی پل برای عبور خودروها و مواردی از این قبیل.
- بررسی تأثیرات زیستمحیطی نظیر کاهش آلودگی هوا، کاهش آلودگی صوتی، ایجاد نمای بصری نامناسب و مواردی از این قبیل.
عمده فعالیت ارزیابی زمینهمحور پیش از شروع احداث پل صورت میگیرد و تدابیر لازم برای رفع مشکلات احتمالی در حین ساخت پل لحاظ میشود. با این حال، پس از پایان پروژه نیز ممکن است بخشهای تکمیلی از فعالیت ارزیابی تأثیرات نیز برای رفع برخی مشکلات به وجود آمده صورت گیرد. به حالت اول اصطلاحاً ارزیابی تأثیرات پیشینی (ex ant IA) و به حالت دوم ارزیابی تأثیرات پسینی (ex post IA) گفته میشود. برای ارزیابی اثربخشی نیز هر چند که در انتهای پروژه استفاده میشود، اما اگر در ابتدای پروژه انجام شود اصطلاحاتی همچون تحلیل هزینه-فایده، یا ارزیابی اقتصادی برای آن استفاده میشود.
بنابراین به اختصار میتوان تفاوتهای ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور را این گونه برشمرد:
- ارزیابی هدفمحور یا ارزیابی اثربخشی برای ارزیابی تحقق اهداف کلان، مشخص و از پیش تعیین شده به کار میرود، در حالی که ارزیابی زمینهمحور به بررسی تأثیرات در زمینههای مختلف به ویژه در ابعاد اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد.
- ارزیابی اثربخشی بیشتر بر روشهای آماری و شواهدمحور متکی است، در حالی که ارزیابی زمینهمحور از رویکردهای مختلف نظیر دریافت نظرات ذینفعان یا بازدیدهای میدانی بهره میبرد.
معادلهای فارسی
همانند پژوهشهای خارجی، در ادبیات مورد استفاده در ایران نیز توافق چندانی برای استفاده از واژگان یکسان در حوزه ارزیابی تأثیرات وجود ندارد. با این حال در اغلب موارد از عبارت ارزیابی تأثیرات برای اشاره به حوزه Impact Assessment استفاده شده است که از آن جمله میتوان به اداره ارزیابی تأثیرات اجتماعی و فرهنگی (اتاف) شهرداری تهران یا مرکز ارزیابی تأثیرات اجتماعی در پژوهشگاه علوم انسانی جهاد دانشگاهی اشاره کرد. سازمان حفاظت محیط زیست نیز واحدی با عنوان دفتر ارزیابی اثرات زیستمحیطی دارد که در آن از واژه «اثر» به جای «تأثیر» استفاده شده است. در حوزه ارزیابی تأثیرات قوانین هر چند که استفاده از عبارت «ارزیابی اثربخشی قوانین» شاید بیشتر با مفهوم آن متناسب باشد، اما در این پژوهش از ادبیات رایج داخلی نظیر مستندات مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی پیروی و به همین صورت بدان اشاره شده است.