|
|
| سطر ۱۱: |
سطر ۱۱: |
| | پیشینه ارزیابی تأثیرات به دهه ۱۹۷۰ و قانونگذاری ایالات متحده امریکا در این حیطه باز میگردد. در ابتدا این فعالیت جزئی از روالهای ارزیابی تأثیرات زیستمحیطی به شمار میرفت، اما به تدریج با عیان شدن پیامدهای پروژهها بر روی جوامع انسانی مشخص شد که باید به صورت مجزا به مقوله تأثیرات اجتماعی نیز پرداخته شود. با این حال تجمیع ارزیابیهای تأثیرات زیستمحیطی، اجتماعی و سلامتی ذیل یک چتر واحد میتواند سبب همافزایی این فعالیتها با یکدیگر شود. | | پیشینه ارزیابی تأثیرات به دهه ۱۹۷۰ و قانونگذاری ایالات متحده امریکا در این حیطه باز میگردد. در ابتدا این فعالیت جزئی از روالهای ارزیابی تأثیرات زیستمحیطی به شمار میرفت، اما به تدریج با عیان شدن پیامدهای پروژهها بر روی جوامع انسانی مشخص شد که باید به صورت مجزا به مقوله تأثیرات اجتماعی نیز پرداخته شود. با این حال تجمیع ارزیابیهای تأثیرات زیستمحیطی، اجتماعی و سلامتی ذیل یک چتر واحد میتواند سبب همافزایی این فعالیتها با یکدیگر شود. |
| | | | |
| − | در زمینه تأثیرات جانبی پروژهها و محصولات و خدمات، شیوه مرسوم همان الزام به اخذ مجوزها و رعایت استانداردهاست. امروزه مجوزهای مختلف زیستمحیطی، بهداشتی، اجتماعی، امنیتی و اقتصادی برای انواع فعالیتهای تجاری وجود دارند که اغلب و یا شاید همه آنها با هدف کاهش اثرات نامطلوب در زمینههای مختلف طراحی شدهاند. از آنجا که هدف اصلی قانونگذاری و تنظیمگری کمک به رشد اقتصادی، رفاه اجتماعی و حفظ محیط زیست است [7] اغلب الزامات قانونی را میتوان در همین راستا تلقی کرد.
| + | [[مجوزها و استانداردها]] |
| − | | |
| − | در سالهای اخیر برای کسبوکارها یا پروژههای بزرگ علاوه بر مجوزهای زیستمحیطی، [[مجوز اجتماعی فعالیت]] نیز در حال پررنگ شدن است. این عبارت ابتدا در حوزه کاری شرکتهای مرتبط با استخراج مواد معدنی ابداع شد، اما امروزه در گستره زیادی از کسبوکارها رواج پیدا کرده است. منظور از مجوز اجتماعی، ایجاد رضایتمندی عمومی توسط شرکت در زمینههایی نظیر فعالیت قانونی، احترام به ساکنان محلی، حفظ محیط زیست و مواردی از این قبیل است [8]. طرح مقولاتی همچون پیوست فرهنگی پروژههای ملی یا ارزیابی تأثیرات اجتماعی-فرهنگی پروژههای شهری در ایران نیز نوعی الزام در همین راستا به شمار میرود.
| |
| − | | |
| − | الزامات و مجوزهای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی را میتوان به دو دسته کلی تقسیم کرد. دسته اول با کسب تجربه از نتایج ارزیابی تأثیرات در گذشته، اکنون بدون نیاز به انجام مجدد ارزیابی تأثیرات به صراحت حد و حدود خاصی را برای فعالیتها تعریف میکنند. دسته دوم مجوزهایی هستند که در ابتدا حدومرز صریحی برای فعالیت مشخص نمیکنند، اما صاحبان فعالیتها را وادار به انجام ارزیابی تأثیرات کرده و سپس نتایج آن را وارسی و ملاحظات لازم را اعمال میکنند. به عنوان مثال، در یک پروژه پل شهری برای عبور خودروها اقدامات ضروری جهت رعایت ایمنی از قبل مشخص شده است و بنابراین این الزامات در دسته نخست مجوزها جای میگیرد (با توجه به ارزیابی تأثیرات متعددی که در این قبیل پروژهها انجام و مخاطرات مذکور در آنها آشکار شده است)، در حالی که برای موارد اجتماعی دیگر باید گزارش ارزیابی تأثیرات اجتماعی توسط پیمانکار تهیه شده و اقدامات مربوطه به تائید شهرداری برسد. این گزارش به عنوان مثال میتواند تجمع معتادان در زیر پل را به عنوان یک تأثیر اجتماعی شناسایی کرده و ایجاد یک اتاقک برای نیروی انتظامی در زیر پل را به عنوان راهکار پیشنهاد داده باشد. در اینجا ایمنی پل یک الزام از پیش تعیین شده، و مقابله با تجمع معتادان یک الزام به دست آمده از گزارش ارزیابی تأثیرات است.
| |
| − | | |
| − | الزامات و مجوزهای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی میتواند از سمت نهادهای مختلفی همچون دولت، موسسات مالی، کارفرمایان، مشتریان، نهادهای مردمی و حتی خود صاحبان کسبوکار مورد توجه قرار گیرد. به عنوان مثال، برخی استانداردها ممکن است از سوی صاحبان کسبوکارها به صورت داوطلبانه رعایت شوند، از جمله مجموعه استانداردهای ایزو ۱۴۰۰۰ برای مدیریت مسائل محیط زیستی و مجموعه استانداردهای ایزو ۲۶۰۰۰ برای مسئولیتپذیری در حوزههای اجتماعی. موسسات مالی نیز برای اعطای وام به برنامهها و پروژههای بزرگ ارائه پیوست اجتماعی و زیستمحیطی را الزام میکنند و از این رو برخی از مهمترین استانداردهای ارزیابی تأثیرات پروژه توسط آنها تدوین شده است. به عنوان مثال، بانک جهانی با ارائه مجموعهای از استانداردهای اجتماعی و زیستمحیطی، وامگیرندگان خود را به سوی استقرار اهداف توسعه پایدار سوق میدهد. عناوین مجموعه استانداردهای دهگانه بانک جهانی در این حوزه بدین صورت است [9]:
| |
| − | # ارزیابی و مدیریت مخاطرات و تأثیرات اجتماعی و زیستمحیطی
| |
| − | # کارگران و محیط کار
| |
| − | # بهینهسازی منابع و پیشگیری از آلودگی
| |
| − | # سلامت و ایمنی جوامع
| |
| − | # محدودیتهای تصرف و کاربری اراضی
| |
| − | # حفظ تنوع زیستی و مدیریت پایدار منابع طبیعی زنده
| |
| − | # مردم بومی و مناطق محروم
| |
| − | # میراث فرهنگی
| |
| − | # واسطههای مالی
| |
| − | # تعامل با ذینفعان و انتشار اطلاعات
| |
| − | استاندارد نخست به شکل عمومی به پیامدهای اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد و استانداردهای بعدی موضوعات اختصاصی را بر حسب نوع پروژه از حیث مخاطرات و پیامدهای حساسیتبرانگیز مورد کاوش قرار میدهند.
| |
| − | | |
| − | | |
| − | === تأثیرات زیستمحیطی فاوا ===
| |
| − | [[پرونده:EIA in ICT.png|بندانگشتی|دستهبندی استانداردهای ارزیابی زیستمحیطی در حوزه فاوا - پایگاه ICT Footprint ]]
| |
| − | در حوزه زیستمحیطی، تاکنون استانداردها و دستورالعملهای بسیاری برای توجه به مسائل مرتبط با انرژی، گازهای گلخانهای و زبالههای الکترونیکی برای محصولات، پروژهها و سازمانهای فعال در عرصه فاوا ارائه شده است. به عنوان نمونه، [[اتحادیه بینالمللی مخابرات]] را بخوانید.
| |
| − | | |
| − | | |
| − | === تأثیرات اجتماعی فاوا ===
| |
| − | در حوزههای اجتماعی نیز استانداردها و دستورالعملهای متنوعی برای پروژهها یا محصولات فاوا وجود دارد. به عنوان مثال، ارزیابی مخاطرات امنیتی یکی از الزامات رایج در انجام فعالیتهای فاوا است. این فعالیت بخشی از فرآیندهای مدیریت مخاطرات محسوب شود که استانداردهای متعددی نظیر مجموعه استانداردهای ایزو ۲۷۰۰۰ برای آن تدوین شده است. موضوعاتی مانند ارزیابی تأثیرات حفاظت دادهها یا ارزیابی تأثیرات حقوق بشری نیز در این زمینهها مطرح هستند که در بخش مربوط به شرکتها و صنایع بدان پرداخته خواهد شد.
| |
| − | | |
| − | ارجاع به حقوق بشر و حقوق کودکان و ...
| |
| | | | |
| | == ارتباط با فاوا == | | == ارتباط با فاوا == |
نسخهٔ ۲۰ دسامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۶:۰۹
ارزیابی تأثیرات پروژهها میتواند ناظر به اهداف تعیین شده پروژهها و ارزیابی اثربخشی آنها باشد، و یا تأثیرات جانبی بر موضوعات مختلف اجتماعی و زیستمحیطی را بررسی کند.
ارزیابی اثربخشی
بررسی میزان دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده و تأثیرات اصلی یک پروژه توسط روالهای ارزیابی اثربخشی انجام میشود. این شیوه در ابتدا برای پروژهها و طرحهای توسعهای در کشورها یا مناطق محروم به کار گرفته شد، اما امروز بخشی از روال پایش و ارزیابی انواع برنامهها و پروژهها در کشورهای مختلف به شمار میرود.
در حوزه فاوا نگاهی به خروجی پژوهشهای ارزیابی تأثیرات پروژههای فاوا برای توسعه نشان میدهد که روشهای مرسوم برای ارزیابی اثربخشی آنها اغلب اختصاص به این حوزه ندارند و مبانی نظری آنها مستقل از موضوع فاوا مطرح شده است. بنابراین از حیث ارزیابی اثربخشی پروژهها نمیتوان تفاوت خاصی میان حوزه فاوا و غیرفاوا قائل شد.
رویکرد زمینهمحور
طی نیمقرن اخیر، پیامدهای خواسته یا ناخواسته پروژههای بزرگ به ویژه در حوزههایی نظیر انرژی، حملونقل، کشاورزی و شهرسازی مورد توجه پژوهشگران بوده است. با درس گرفتن از تجربیات نامطلوب برخی از این طرحها، اکنون بسیاری از نهادهای حاکمیتی یا تأمینکنندگان مالی پروژههای بزرگ، مجریان را ملزم به ارائه پیوستهای اجتماعی و زیستمحیطی برای ارزیابی و مدیریت پیامدهای سوء این پروژهها کردهاند. ارزیابی زمینهمحور تأثیرات که اغلب از آن به Impact Assessment یاد میشود، به معنای فرآیند شناسایی و مدیریت مسائل اجتماعی یا زیستمحیطی (و در برخی موارد مسائل اقتصادی) حاصل از اجرای یک پروژه است که با مشارکت مخاطبان تأثیرپذیرفته از پروژه به انجام میرسد. این فعالیت میتواند در کل چرخه پروژه، از مراحل آغازین تا پس از استقرار نهایی صورت پذیرد و بنابراین میتواند به صورت گذشتهنگر یا آیندهنگر تعریف شود. برای انجام این فعالیت میتوان به مجموعه متنوعی از نظریهپردازیها، روالها، موردکاویها و اصول اجرایی در ادبیات این حوزه پژوهشی رجوع کرد که توسط نهادهای متولی نظیر انجمن بینالمللی ارزیابی تأثیرات تألیف یا گردآوری شدهاند.
پیشینه ارزیابی تأثیرات به دهه ۱۹۷۰ و قانونگذاری ایالات متحده امریکا در این حیطه باز میگردد. در ابتدا این فعالیت جزئی از روالهای ارزیابی تأثیرات زیستمحیطی به شمار میرفت، اما به تدریج با عیان شدن پیامدهای پروژهها بر روی جوامع انسانی مشخص شد که باید به صورت مجزا به مقوله تأثیرات اجتماعی نیز پرداخته شود. با این حال تجمیع ارزیابیهای تأثیرات زیستمحیطی، اجتماعی و سلامتی ذیل یک چتر واحد میتواند سبب همافزایی این فعالیتها با یکدیگر شود.
مجوزها و استانداردها
ارتباط با فاوا
نگاه کلی به گزارشها و پژوهشهای مرتبط با ارزیابی تأثیرات اقتصادی در حوزه فاوا نشان میدهد بیشترین توجهات این حوزه به رشد اقتصادی حاصل از توسعه شبکه جهانی اینترنت بوده است. در حوزههای اجتماعی نیز به مسائلی همچون توجه به حقوق بشر، حریم خصوصی و وضعیت زنجیره تأمین توجه شده است. توجه به ارزیابی تأثیرات زیستمحیطی فاوا از بلوغ بیشتری نسبت به دو حوزه اقتصادی و اجتماعی برخوردار است و موضوعاتی از قبیل مصرف انرژی یا زبالههای الکترونیکی از دیرباز مورد توجه محققان بوده است.
در این بخش رابطهای فاوا با ارزیابی هدفمحور و سپس با ارزیابی زمینهمحور بررسی میشود.