ارزیابی تأثیرات قوانین

ارزیابی تأثیرات قوانین به معنای ارزیابی همه سودها و زیان‌های حاصل از اجرای قانون و کمّی کردن آن است و این اقدام به کمک روش‌های مرسوم در سیاست‌گذاری شواهدمحور انجام می‌شود.

تاریخچه

رشد تدریجی تعداد کشورهای عضو OECD که روال‌های ارزیابی تأثیرات قوانین را اجرا می‌کنند

کیفیت سیستم قانون‌گذاری و قوانین مصوب هر کشور ارتباط عمیقی با کیفیت روال‌های طراحی قوانین دارد. قانون‌گذار ممکن است در حین طراحی سیاست‌ها، قوانین یا هر نوع قاعده دیگر نتواند پیامدهای آن را به درستی تشخیص دهد و علاوه بر این، دخالت در امور جامعه از طریق وضع قوانین گاه هزینه‌هایی ایجاد می‌کند که از منافع پیش‌بینی شده اولیه سبقت می‌گیرد. این تبعات منفی حاصل از دخالت‌های نابه‌جای حاکمیت‌ها در زندگی شهروندان و چرخه کسب‌وکارها غالباً فشار مضاعفی بر اقشار محروم و آسیب‌پذیر وارد و خسارت‌های هنگفتی برای جامعه ایجاد می‌کند. در چنین شرایطی، ارزیابی تأثیرات قوانین می‌تواند داده‌های مورد نیاز تصمیم‌گیران را برای چگونگی قانون‌گذاری در جهت دستیابی به اهداف سیاست‌گذاری عمومی فراهم کند. این امر در مواردی که هزینه حاصل از قوانین بیش از منافع آن است قانون‌گذاران را از دخالت بی‌جا برحذر می‌دارد، و در مواردی که مزایای قوانین به اشتباه نادیده انگاشته می‌شود آن‌ها را برای قانون‌گذاران به شیوه صحیح به تصویر می‌کشد. فواید ارزیابی تأثیرات اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی قوانین سبب شده است تا بسیاری از کشورهای جهان این شیوه از ارزیابی تأثیرات را در سیستم قانون‌گذاری خود الزامی کنند.

فرآیندها

نقش ارزیابی تأثیرات در چرخه قانون‌گذاری اتحادیه اروپا

موضوع ارزیابی تأثیرات قوانین در نقاط مختلف جهان به گونه‌های مختلفی اجرا می‌شود، اما اغلب چارچوب‌های مشترکی برای روال‌های کلی این فعالیت دارند [11] [13]. به عنوان مثال، اتحادیه اروپا دو مرحله «ارزیابی تأثیرات» و «پایش و ارزیابی» را در چرخه قانون‌گذاری لحاظ کرده است. ارزیابی تأثیرات فرآیندی ماقبل قانون‌گذاری است که تخمین پیامدهای احتمالی قانون مذکور را دنبال می‌کند، اما ارزیابی اثربخشی قوانین یا مرور پس از پیاده‌سازی به بررسی و اندازه‌گیری پیامدهای واقعی قانون پس از وضع و اجرای آن می‌پردازد. البته باید دقت داشت که مقدمات انجام ارزیابی قوانین، باید از همان ابتدای طرح شدن قانون مورد توجه و آماده‌سازی قرار گیرد تا پس از اجرای آن بتوان به شکل هدفمند به اندازه‌گیری شاخص‌های تعیین شده از قبل پرداخت.

فرآیندهای متنوعی در کشورهای جهان برای ارزیابی تأثیرات قوانین ارائه شده است، اما همه این فرآیندها حداقل شامل این عناصر هستند: تعریف مسئله، اهداف، توصیف قانون پیشنهادی، شناسایی راهکارهای جایگزین، تحلیل مزایا و هزینه‌ها، تعیین راهکار مرجح، و مشخص کردن چارچوب نظارت و ارزیابی. موفقیت این فرآیند نیازمند رعایت موارد زیر است: • شروع شدن از نخستین مراحل طراحی قانون • شفاف‌سازی مسئله و مطلوبیت‌های مورد انتظار • شناسایی و ارزیابی تمام راهکارهای جایگزین (حتی راهکارهای بدون نیاز به قانون‌گذاری) • تلاش برای ارزیابی همه هزینه‌ها و مزایای مستقیم و غیرمستقیم • ابتناء بر شواهد، داده‌ها و نظرات متخصصان • تعامل مناسب با ذی‌نفعان و انتشار نتایج به عنوان مثال، برنامه قانون‌گذاری بهتر اتحادیه اروپا در حیطه ارزیابی تأثیرات، قانون‌گذاران را ملزم به پاسخ‌گویی به این سوالات می‌کند [11]:

1. موضوع مسئله چیست و چرا این به یک مسئله تبدیل شده است؟
2. چرا باید در این زمینه توسط حاکمیت اقدام شود؟
3. دستیابی به چه هدفی باید مدنظر باشد؟
4. گزینه‌های مختلف برای تحقق اهداف مذکور کدامند؟
5. تأثیرات اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی این گزینه‌ها چه هستند و چه گروه‌هایی از آن متأثر می‌شوند؟
6. چگونه این گزینه‌ها با یکدیگر مقایسه می‌شوند؟ (از منظر کارایی، بهره‌وری و انسجام)
7. ساختار نظارت و ارزیابی‌های پس از وضع قانون چگونه است؟

برای بررسی پیامدهای قوانین یا مداخلات حاکمیتی پس از اجرای آن، سه نوع ارزیابی قابل تصور است [14]:

• ارزیابی فرآیند : چه درس‌هایی می‌توان از چگونگی پیاده‌سازی مداخله مذکور گرفت؟
• ارزیابی اثربخشی: مداخله مذکور چه تفاوتی را نسبت به حالت سابق ایجاد کرده است؟
• ارزیابی مطلوبیت حاصل از خرج پول : آیا بهره‌گیری مداخله مذکور از منابع مناسب بوده است؟

باید دقت داشت «ارزیابی تأثیرات» در ادبیات قانون‌گذاری فراتر از ارزیابی زمینه‌محور تأثیرات است. ارزیابی هزینه‌ها و منافع مستقیم حاصل از اجرای قانون به کمک روش‌هایی همچون تحلیل هزینه-فایده صورت می‌گیرد و در صورتی که قانون مذکور مرتبط با زمینه خاصی نظیر آموزش، بهداشت، بنگاه‌داری، قضا یا سایر موارد باشد، ارزیابی تأثیرات جزئی‌تر در زمینه مذکور نیز انجام خواهد شد. این حوزه‌ها می‌توانند به عنوان زمینه‌های خاص در پژوهش‌های ارزیابی تأثیرات مدنظر قرار بگیرند، اما باید توجه داشت که برای رعایت اصل تناسب تنها تعداد محدودی از این زمینه‌ها در یک پژوهش مورد توجه هستند.

مراحل اجرایی

در اتحادیه اروپا انجام یک فعالیت ارزیابی تأثیرات قوانین به طور متوسط یک سال زمان می‌برد [5]. همان‌طور که در شکل 12 تصویر شده است این فعالیت شامل چندین مرحله مختلف و نیازمند تأئید است، اما انجام این حجم گسترده از فعالیت‌ها فقط هنگامی ضروری است که ایجاد تأثیرات قابل توجه در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی یا زیست‌محیطی محتمل باشد. شیوه یکسانی برای انجام ارزیابی تأثیرات برای همه قوانین و طرح‌ها وجود ندارد، بلکه بر اساس موضوع مدنظر، داده‌های در دسترس و سایر نیازمندی‌ها روش مربوطه انتخاب می‌شود. همچنین برای دریافت راهنمایی‌های لازم هر کدام از دپارتمان‌ها یا وزارت‌خانه‌های اتحادیه اروپا کارشناسانی را برای بررسی زمینه‌های مربوط به خود در اختیار قانون‌گذار می‌گذارند. روش‌های مختلفی برای مقایسه میان گزینه‌های مختلف قانون‌گذاری در رابطه با یک موضوع وجود دارد. اغلب این روش‌ها نظیر تحلیل هزینه-فایده، تحلیل چندمعیاره ، تحلیل کمینه هزینه و موارد دیگر به دنبال تبدیل کردن مزایا و مضرات هر گزینه به مقادیر مالی هستند، اما ممکن است در زمینه‌هایی همچون ارزیابی تأثیرات توزیعی (میزان تأثیرات بر گروه‌ها و اقشار مختلف) یا موضوعات کیفی دچار چالش‌هایی شوند. در این روش‌ها هزینه‌ها و فواید هر قانون در دسته‌های مختلفی همچون تبعات مستقیم، تبعات غیرمستقیم، هزینه‌های اعمال قانون و منافع نهایی باید مورد سنجش قرار گیرد. در کنار این موارد، میزان تأثیرگذاری هر یک از گزینه‌های قانون‌گذاری بر اهداف مدنظر باید مشخص شود.

شکل 12. فرآیند عمومی برای انجام یک فعالیت ارزیابی تأثیرات قوانین از نسخه اولیه تا تائید نهایی در کمیسیون اروپا [5]

کارکردها

شکل 13. مقایسه نتایج ارزیابی تأثیرات یک قانون فرضی برای کاهش یک شاخص (نمودار بالا) یا افزایش آن (نمودار پائین) [5] به عنوان مثال شکل 13 نشان می‌دهد که چگونه کاهش یا افزایش ویژگی مدنظر در جامعه هدف باید از قبل پیش‌بینی و سپس اندازه‌گیری شود. این تصویر وضعیت قانونی فرضی را نشان می‌دهد که برای کاهش یک ویژگی نامطلوب (شکل بالا) یا افزایش یک ویژگی مطلوب (شکل پایین) وضع شده است. خطوط مختلف در این نمودارها بیانگر این موارد هستند:

• Impact Assessment Baseline: پیش‌بینی وضعیت آتی در صورت عدم مداخله قانون‌گذار است.
• Evaluation Baseline: داده‌هایی است که در وضعیت عدم مداخله قانون‌گذار جمع‌آوری شده است.
• Expected Performance: پیش‌بینی وضعیت آتی در صورت مداخله قانون‌گذار است.
• Actual Performance: داده‌هایی است که در وضعیت مداخله قانون‌گذار جمع‌آوری شده است.

ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی

غیر از ارزیابی تأثیرات قوانین، شاخه‌های علمی دیگری هم به ارزیابی تأثیرات قوانین و سیاست‌ها مرتبط هستند. به عنوان نمونه ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی را بخوانید.