ارزیابی تأثیرات پروژهها
ارزیابی تأثیرات پروژهها میتواند ناظر به اهداف تعیین شده پروژهها و ارزیابی اثربخشی آنها باشد، و یا تأثیرات جانبی بر موضوعات مختلف اجتماعی و زیستمحیطی را بررسی کند.
ارزیابی اثربخشی
بررسی میزان دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده و تأثیرات اصلی یک پروژه توسط روالهای ارزیابی اثربخشی انجام میشود. این شیوه در ابتدا برای پروژهها و طرحهای توسعهای در کشورها یا مناطق محروم به کار گرفته شد، اما امروز بخشی از روال پایش و ارزیابی انواع برنامهها و پروژهها در کشورهای مختلف به شمار میرود.
حوزه فاوا
به نظر نمیرسد تفاوت خاصی میان ارزیابی اثربخشی پروژههای حوزه فاوا و غیرفاوا وجود داشته باشد. به عنوان مثال، با بررسی بایگانی ابتکار بینالمللی ارزیابی اثربخشی ملاحظه شد که پروژههای فاوا همانند سایر پروژهها مورد ارزیابی قرار گرفتهاند. نمونههایی از این پروژهها این موارد هستند:
- تأثیرات پلتفرم موبایلی سلامت برای پیگیری سلامت مادران و نوزادان در اودایپور هند[۱]
آمارها نشان میدهد که سالانه در هند نیم میلیون نوزاد به دلیل ابتلا به بیماریهای قابل پیشگیری فوت میکنند. یکی از برنامههای خلاقانه برای کاهش این مشکل در مناطق محروم و روستایی، ایجاد پایگاه دادهای است که اطلاعات سلامت مادران و نوزادان را در قالب یک گردنآویز یا پلاک ارزانقیمت ثبت و به ایشان متصل میکند. در هر بار مراجعه مادران و نوزادن به مراکز سلامت، کارکنان مربوطه با اسکن این پلاک توسط یک برنامه تلفن همراه به اطلاعات ثبت شده دسترسی پیدا میکنند و سپس از طریق همین برنامه میتوانند اطلاعات دریافتی را با سایر همکاران خود در میان گذاشته و اقدامات لازم را انجام دهند. در این پژوهش تأثیرات پلتفرم مذکور بر روی ارتقای سلامت مادران و نوزادان طی دو سال مورد ارزیابی قرار گرفته است.
- تأثیرات سامانه الکترونیکی مدیریت پروندههای قضایی بر ازدحام دادگاهها در فیلیپین[۲]
سامانه الکترونیکی مدیریت پروندهها برای قضات و کارکنان دادگاهها امکان دسترسی سریع به اطلاعات پروندههای قضایی را فراهم میکند و این امر علاوه بر نگهداری بهتر و دقیقتر اطلاعات، سبب شفافیت و پاسخگویی بهتر در روالهای قضایی نیز میشود. در این پروژه تأثیرات سامانه مذکور بر کارایی دادگاههای فیلیپین از طریق تحلیل آماری تفاضل در تفاضل ارزیابی شده است.
- تأثیرات آموزشهای ویدئویی محلی بر میزان پوشش واکسن نوزادان در اوتارپرادش هند[۳]
در هند تنها نیمی از کودکان تمام واکسنهای مورد نیاز خود را دریافت میکنند و در جهت افزایش میزان پوشش واکسن اقداماتی در حال انجام است. در یکی از این برنامهها با هدف افزایش آگاهی عمومی در مورد واکسن تلاش شده است تا به کمک انجمنهای محلی در مناطق روستایی، مادران تحت آموزشهای ویدئویی در این زمینه قرار بگیرند. در این پژوهش با تحلیل آماری تغییرات پوشش واکسن در مناطق تحت پوشش این آموزشها، تأثیرات این مداخله اجتماعی مورد ارزیابی قرار گرفته است.
بررسی مثالهای فوق نشان میدهد که ارزیابی اثربخشی اغلب پروژههای حوزه فاوا همانند سایر پروژهها انجام میشود. یکی دیگر از حوزههای پژوهشی مرتبط، بررسی نتایج پروژههای حوزه فناوری اطلاعات برای توسعه (ICT4D) نظیر تلهسنترها ، کیوسکهای دولت الکترونیکی، خدمات الکترونیکی سلامت و ... در کشورهای در حال توسعه و مناطق محروم است.
فاوا برای توسعه
پروژههای حوزه فناوری اطلاعات برای توسعه (ICT4D) مواردی نظیر تلهسنترها ، کیوسکهای دولت الکترونیکی، خدمات الکترونیکی سلامت و ... در کشورهای در حال توسعه و مناطق محروم هستند. این پژوهشها که اغلب ذیل رویکرد ارزیابی اثربخشی جای میگیرند، از روشهای مختلفی برای سنجش دستیابی به اهداف استفاده میکنند. حجم بالای مقالات در این حوزه سبب شده است تا برخی پژوهشگران به مرور و دستهبندی این قبیل مقالات بپردازند. به عنوان مثال، یک تحقیق علمی پس از بررسی حدود ۱۵۰ مقاله منتشر شده در مجلات پژوهشی در زمینه ارزیابی اثربخشی پروژههای ICT4D به دستهبندی آنها ذیل این شش محور پرداخته است:[۴]
- چارچوبهای عمومی: قابل بهکارگیری برای انواع پروژههای توسعه
- چارچوبهای دارای دامنه اختصاصی : شیوههای عمدتاً مرتبط با یک حوزه یا رشته علمی خاص
- چارچوبهای دارای موضوع اختصاصی : شیوههای متمرکز بر روی برخی اهداف یا مسائل خاص
- چارچوبهای دارای کارکرد اختصاصی : شیوههای متمرکز بر فناوریهای خاص
- چارچوبهای دارای روش اختصاصی : شیوههای متمرکز بر شیوه خاصی از جمعآوری داده
- چارچوبهای دارای بخش اختصاصی : شیوههای متمرکز بر بخش مشخصی از توسعه
پژوهش دیگری به ارائه یک جعبه ابزار در زمینه ارزشگذاری تأثیرات حاصل از سرمایهگذاری بر پروژههای فاوا برای توسعه (ICT4D) پرداخته است. جدول 3 روشهای مرسوم ارزشگذاری این پروژهها را نشان میدهد که با مرور مقالات منتشرشده در این زمینهها جمعآوری و در جعبه ابزار مذکور ساماندهی شدهاند.[۵]
نگاهی به خروجی این پژوهشها نیز نشان میدهد که روشهای مرسوم برای ارزیابی اثربخشی پروژههای ICT4D اغلب اختصاص به این حوزه ندارند و مبانی نظری آنها مستقل از موضوع فاوا مطرح شده است. بنابراین از حیث ارزیابی اثربخشی نمیتوان تفاوت خاصی میان حوزه فاوا و غیرفاوا قائل شد.
رویکرد زمینهمحور
طی نیمقرن اخیر، پیامدهای خواسته یا ناخواسته پروژههای بزرگ به ویژه در حوزههایی نظیر انرژی، حملونقل، کشاورزی و شهرسازی مورد توجه پژوهشگران بوده است. با درس گرفتن از تجربیات نامطلوب برخی از این طرحها، اکنون بسیاری از نهادهای حاکمیتی یا تأمینکنندگان مالی پروژههای بزرگ، مجریان را ملزم به ارائه پیوستهای اجتماعی و زیستمحیطی برای ارزیابی و مدیریت پیامدهای سوء این پروژهها کردهاند. ارزیابی زمینهمحور تأثیرات که اغلب از آن به Impact Assessment یاد میشود، به معنای فرآیند شناسایی و مدیریت مسائل اجتماعی یا زیستمحیطی (و در برخی موارد مسائل اقتصادی) حاصل از اجرای یک پروژه است که با مشارکت مخاطبان تأثیرپذیرفته از پروژه به انجام میرسد. این فعالیت میتواند در کل چرخه پروژه، از مراحل آغازین تا پس از استقرار نهایی صورت پذیرد و بنابراین میتواند به صورت گذشتهنگر یا آیندهنگر تعریف شود. برای انجام این فعالیت میتوان به مجموعه متنوعی از نظریهپردازیها، روالها، موردکاویها و اصول اجرایی در ادبیات این حوزه پژوهشی رجوع کرد که توسط نهادهای متولی نظیر انجمن بینالمللی ارزیابی تأثیرات تألیف یا گردآوری شدهاند.
پیشینه ارزیابی تأثیرات به دهه ۱۹۷۰ و قانونگذاری ایالات متحده امریکا در این حیطه باز میگردد. در ابتدا این فعالیت جزئی از روالهای ارزیابی تأثیرات زیستمحیطی به شمار میرفت، اما به تدریج با عیان شدن پیامدهای پروژهها بر روی جوامع انسانی مشخص شد که باید به صورت مجزا به مقوله تأثیرات اجتماعی نیز پرداخته شود. با این حال تجمیع ارزیابیهای تأثیرات زیستمحیطی، اجتماعی و سلامتی ذیل یک چتر واحد میتواند سبب همافزایی این فعالیتها با یکدیگر شود.
در زمینه تأثیرات جانبی پروژهها و محصولات و خدمات، شیوه مرسوم همان الزام به اخذ مجوزها و رعایت استانداردهاست. امروزه مجوزهای مختلف زیستمحیطی، بهداشتی، اجتماعی، امنیتی و اقتصادی برای انواع فعالیتهای تجاری وجود دارند که اغلب و یا شاید همه آنها با هدف کاهش اثرات نامطلوب در زمینههای مختلف طراحی شدهاند. از آنجا که هدف اصلی قانونگذاری و تنظیمگری کمک به رشد اقتصادی، رفاه اجتماعی و حفظ محیط زیست است [7] اغلب الزامات قانونی را میتوان در همین راستا تلقی کرد.
در سالهای اخیر برای کسبوکارها یا پروژههای بزرگ علاوه بر مجوزهای زیستمحیطی، مجوز اجتماعی فعالیت نیز در حال پررنگ شدن است. این عبارت ابتدا در حوزه کاری شرکتهای مرتبط با استخراج مواد معدنی ابداع شد، اما امروزه در گستره زیادی از کسبوکارها رواج پیدا کرده است. منظور از مجوز اجتماعی، ایجاد رضایتمندی عمومی توسط شرکت در زمینههایی نظیر فعالیت قانونی، احترام به ساکنان محلی، حفظ محیط زیست و مواردی از این قبیل است [8]. طرح مقولاتی همچون پیوست فرهنگی پروژههای ملی یا ارزیابی تأثیرات اجتماعی-فرهنگی پروژههای شهری در ایران نیز نوعی الزام در همین راستا به شمار میرود.
الزامات و مجوزهای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی را میتوان به دو دسته کلی تقسیم کرد. دسته اول با کسب تجربه از نتایج ارزیابی تأثیرات در گذشته، اکنون بدون نیاز به انجام مجدد ارزیابی تأثیرات به صراحت حد و حدود خاصی را برای فعالیتها تعریف میکنند. دسته دوم مجوزهایی هستند که در ابتدا حدومرز صریحی برای فعالیت مشخص نمیکنند، اما صاحبان فعالیتها را وادار به انجام ارزیابی تأثیرات کرده و سپس نتایج آن را وارسی و ملاحظات لازم را اعمال میکنند. به عنوان مثال، در یک پروژه پل شهری برای عبور خودروها اقدامات ضروری جهت رعایت ایمنی از قبل مشخص شده است و بنابراین این الزامات در دسته نخست مجوزها جای میگیرد (با توجه به ارزیابی تأثیرات متعددی که در این قبیل پروژهها انجام و مخاطرات مذکور در آنها آشکار شده است)، در حالی که برای موارد اجتماعی دیگر باید گزارش ارزیابی تأثیرات اجتماعی توسط پیمانکار تهیه شده و اقدامات مربوطه به تائید شهرداری برسد. این گزارش به عنوان مثال میتواند تجمع معتادان در زیر پل را به عنوان یک تأثیر اجتماعی شناسایی کرده و ایجاد یک اتاقک برای نیروی انتظامی در زیر پل را به عنوان راهکار پیشنهاد داده باشد. در اینجا ایمنی پل یک الزام از پیش تعیین شده، و مقابله با تجمع معتادان یک الزام به دست آمده از گزارش ارزیابی تأثیرات است.
الزامات و مجوزهای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی میتواند از سمت نهادهای مختلفی همچون دولت، موسسات مالی، کارفرمایان، مشتریان، نهادهای مردمی و حتی خود صاحبان کسبوکار مورد توجه قرار گیرد. به عنوان مثال، برخی استانداردها ممکن است از سوی صاحبان کسبوکارها به صورت داوطلبانه رعایت شوند، از جمله مجموعه استانداردهای ایزو ۱۴۰۰۰ برای مدیریت مسائل محیط زیستی و مجموعه استانداردهای ایزو ۲۶۰۰۰ برای مسئولیتپذیری در حوزههای اجتماعی. موسسات مالی نیز برای اعطای وام به برنامهها و پروژههای بزرگ ارائه پیوست اجتماعی و زیستمحیطی را الزام میکنند و از این رو برخی از مهمترین استانداردهای ارزیابی تأثیرات پروژه توسط آنها تدوین شده است. به عنوان مثال، بانک جهانی با ارائه مجموعهای از استانداردهای اجتماعی و زیستمحیطی، وامگیرندگان خود را به سوی استقرار اهداف توسعه پایدار سوق میدهد. عناوین مجموعه استانداردهای دهگانه بانک جهانی در این حوزه بدین صورت است [9]:
- ارزیابی و مدیریت مخاطرات و تأثیرات اجتماعی و زیستمحیطی
- کارگران و محیط کار
- بهینهسازی منابع و پیشگیری از آلودگی
- سلامت و ایمنی جوامع
- محدودیتهای تصرف و کاربری اراضی
- حفظ تنوع زیستی و مدیریت پایدار منابع طبیعی زنده
- مردم بومی و مناطق محروم
- میراث فرهنگی
- واسطههای مالی
- تعامل با ذینفعان و انتشار اطلاعات
استاندارد نخست به شکل عمومی به پیامدهای اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد و استانداردهای بعدی موضوعات اختصاصی را بر حسب نوع پروژه از حیث مخاطرات و پیامدهای حساسیتبرانگیز مورد کاوش قرار میدهند.
تأثیرات زیستمحیطی فاوا
در حوزه زیستمحیطی، تاکنون استانداردها و دستورالعملهای بسیاری برای توجه به مسائل مرتبط با انرژی، گازهای گلخانهای و زبالههای الکترونیکی برای محصولات، پروژهها و سازمانهای فعال در عرصه فاوا ارائه شده است. به عنوان نمونه، اتحادیه بینالمللی مخابرات را بخوانید.
تأثیرات اجتماعی فاوا
در حوزههای اجتماعی نیز استانداردها و دستورالعملهای متنوعی برای پروژهها یا محصولات فاوا وجود دارد. به عنوان مثال، ارزیابی مخاطرات امنیتی یکی از الزامات رایج در انجام فعالیتهای فاوا است. این فعالیت بخشی از فرآیندهای مدیریت مخاطرات محسوب شود که استانداردهای متعددی نظیر مجموعه استانداردهای ایزو ۲۷۰۰۰ برای آن تدوین شده است. موضوعاتی مانند ارزیابی تأثیرات حفاظت دادهها یا ارزیابی تأثیرات حقوق بشری نیز در این زمینهها مطرح هستند که در بخش مربوط به شرکتها و صنایع بدان پرداخته خواهد شد.
ارجاع به حقوق بشر و حقوق کودکان و ...
ارتباط با فاوا
نگاه کلی به گزارشها و پژوهشهای مرتبط با ارزیابی تأثیرات اقتصادی در حوزه فاوا نشان میدهد بیشترین توجهات این حوزه به رشد اقتصادی حاصل از توسعه شبکه جهانی اینترنت بوده است. در حوزههای اجتماعی نیز به مسائلی همچون توجه به حقوق بشر، حریم خصوصی و وضعیت زنجیره تأمین توجه شده است. توجه به ارزیابی تأثیرات زیستمحیطی فاوا از بلوغ بیشتری نسبت به دو حوزه اقتصادی و اجتماعی برخوردار است و موضوعاتی از قبیل مصرف انرژی یا زبالههای الکترونیکی از دیرباز مورد توجه محققان بوده است.
در این بخش رابطهای فاوا با ارزیابی هدفمحور و سپس با ارزیابی زمینهمحور بررسی میشود.
- ↑ Impacts of a novel mHealth platform to track maternal and child health in Udaipur, India, International Initiative for Impact Evaluation (3ie), 2020
- ↑ Impacts of electronic case management systems on court congestion in the Philippines, International Initiative for Impact Evaluation (3ie), 2021
- ↑ Impacts of community-led video education to increase vaccination coverage in Uttar Pradesh, India, International Initiative for Impact Evaluation (3ie), 2020
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ R. Heeks and M. Alemayehu, “Impact Assessment of ICT-for-Development Projects: A Compendium of Approaches.” Development Informatics working paper, 2009
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ A Valuing Impact Toolkit for ICT Investment.” Digital Impact Alliance (DIAL), 2020.