پژوهش و نوآوری مسئولانه
پژوهش و نوآوری مسئولانه (Responsible Research and Innovation - RRI) رویکردی است که اتحادیه اروپا برای توجه به تأثیرات اجتماعی و زیستمحیطی این حوزهها ابداع کرده است.
تاریخچه
عنوان پژوهش و نوآوری مسئولانه از اوایل قرن جاری رواج یافت و به عنوان یک مفهوم سیاستگذاری، نخستینبار در سال ۲۰۱۱ در مباحثات مربوط به «برنامه علم در جامعه» اتحادیه اروپا به کار رفت. اصل این مفهوم پیشینهای طولانی دارد و به توجهات مرتبط به بهبود رابطه علم و جامعه و موضوعاتی نظیر ارزیابی فناوری، حاکمیت پیشنگر ، وجوه اخلاقی-قانونی-اجتماعی ، و توسعه مسئولانه باز میگردد. پژوهش و نوآوری مسئولانه در هفتمین برنامه تحقیقاتی اتحادیه اروپا به شکل محدود مورد توجه قرار گرفت و سپس در برنامه تحقیقاتی افق ۲۰۲۰ به بلوغ رسید، تا جایی که به عنوان یکی از راهبردهای متقاطع تحقیقاتی در همه حوزههای علم و فناوری در نظر گرفته شد.[۱]
دغدغه اصلی پژوهش و نوآوری مسئولانه این است که پژوهشها نه فقط برای پاسخگویی به سوالات مطرح، بلکه باید همراستا با ارزشهای اخلاقی و نیازمندیهای جامعه صورت گیرد. رسیدن به این نقطه نیازمند تأمل در چالشهای و مخاطرات مربوط به فناوری است و این با درگیر کردن بخش وسیعی از بازیگران اجتماعی با این مسائل رخ خواهد داد. مباحثات این بازیگران باید در فرآیندی شفاف، فراگیر و ناظر به نیازهای عمومی صورت پذیرد و این همان جایی است که مفهوم پژوهش و نوآوری مسئولانه متولد میشود.[۲]
مولفهها
به طور رسمی، پژوهش و نوآوری مسئولانه بدین صورت تعریف شده است: فرآیندی پویا و تکاملی که در آن همه ذینفعان متوجه یکدیگرند و مسئولیت مشترکی در قبال فرآیند مذکور و نتایج آن دارند.[۲] بنابراین پژوهش و نوآوری مسئولانه دارای سه رکن است: ابعاد فرآیندی، گروههای درگیر، و حوزههای سیاستی. این سه رکن در ادامه بررسی میشوند.
ابعاد فرآیندی
پژوهش و نوآوری مسئولانه از نظر فرآیندی این ویژگیها را داراست:
- متنوع و جامع
- به منظور همراستا شدن نتایج پژوهش و نوآوری با انتظارات جامعه، باید گروههای مختلفی از ذینفعان از ابتدا تا انتهای این فرآیند نقش ایفا کنند.
- باز و شفاف
- فرآیند پژوهش و نوآوری باید در معرض دید عموم باشد و اطلاعات همه مراحل آن به شکل مناسبی در اختیار علاقهمندان قرار گیرد.
- آیندهنگر و عمیق
- پژوهش و نوآوری مسئولانه علاوه بر تأثیرات کوتاهمدت اقدامات، نگاه به آینده و پیامدهای بلندمدت را نیز مورد توجه قرار میدهد. این که اساساً چه آیندهای مطلوب است، چگونه میتوان بدان دست یافت، و پیامدهای ناخواسته مسیر مذکور چیست از ملاحظات آن به شمار میرود.
- واکنشی و منعطف
- پژوهش و نوآوری مسئولانه باید زمینه پذیرش دیدگاههای ذینفعان را داشته باشد و در صورت لزوم اهداف و روشهای خود را تغییر دهد.
ذینفعان
یکی از مبانی پژوهش و نوآوری مسئولانه، همکاری و همصحبتی میان ذینفعان یا افراد درگیر در بخشهای مختلف این امر است. این رویکرد تمایل دارد طیف گستردهتری از ذینفعان را وارد گفتگو در باب چگونگی استفاده مناسب از علم و فناوری برای حل مشکلات امروز، بلکه برای ساختن دنیای مطلوب نسلهای آینده کند. ذینفعان پژوهش و نوآوری شامل این موارد میشوند:
- سیاستگذاران
- افراد حاضر در سازمانهای سیاستگذار، مسئولان مراکز تحقیقاتی و سرمایهگذاران.
- جامعه آموزشی
- همه افرادی که به نحوی با آموزش درگیر هستند، از جمله معلمان و اساتید، دانشآموزان و دانشجویان، خانوادهها، مراکز آموزشی و حتی موزهها.
- جامعه پژوهشی
- شامل محققان، مدیران موسسات پژوهشی و سایر افراد درگیر در امر پژوهش و نوآوری
- صاحبان کسبوکار
- هر کسبوکاری که پژوهش و نوآوری اساس آن را تشکیل میدهد، از شرکتهای نوپای کوچک تا شرکتهای عظیم چندملیتی.
- جامعه مدنی
- مجموعه متنوعی از افراد و نهادها نظیر اصناف، سازمانهای مردمنهاد و رسانهها.
سیاستها
به منظور توجه به پژوهش و نوآوری مسئولانه در فرآیندهای عمومی تحقیق و توسعه، کمیسیون اروپا توجه سیاستگذاران را به شش محور جلب کرده است:
- اخلاق و سلامت پژوهش
- پژوهشها اعم از فرآیند یا نتایج آنها باید اخلاقی و قابل پذیرش در جامعه باشند. صداقت، پاسخگویی، انصاف و نظارت مناسب باید اصول بنیادین پژوهش و نوآوری قرار گیرد.
- برابری جنسیتی
- لحاظ کردن دیدگاههای زنان و مردان در فرآیند پژوهش و نوآوری سبب میشود تا دستاورد آن مطلوبیت بیشتری برای تمام آحاد جامعه داشته باشند. از این رو در گروههای کاری و واحدهای تصمیمگیر باید توازن مناسبی میان زنان و مردان وجود داشته باشد.
- حکمرانی مناسب
- اصول پژوهش و نوآوری مسئولانه باید در یک چارچوب حکمرانی مناسب مورد توجه قرار گیرد. این چارچوب باید از استحکام لازم برای دربرگرفتن این اصول برخوردار و در عین حال انعطاف لازم برای پشتیبانی از جهتگیریهای جدید علم و فناوری را داشته باشد.
- دسترسی باز
- آزاد بودن دسترسی به علم و فناوری مزایای متعددی نظیر تشویق به همکاری، تسریع نوآوری، و در نهایت ارتقای کیفیت پژوهش را در پی دارد. بنابراین نتایج و دادههای پژوهشها باید از اصول چهارگانه دسترسی آزاد تبعیت کند: قابل جستجو، قابل دسترسی، قابل سازگاری، و قابل استفاده مجدد .
- مشارکت مردمی
- دخالت دادن عموم جامعه در فرآیند پژوهش و نوآوری سبب میشود تا انطباق بیشتری میان دستاوردها با ارزشها، خواستهها و توقعات جامعه حاصل شود.
- آموزش علم
- بهبود شیوههای آموزش علم سبب میشود تا پژوهش به عنوان یک حرفه ارتقاء یابد و عموم مردم نیز برای مشارکت در مباحثات مرتبط با پژوهش و نوآوری از دانش و مهارت بیشتری برخوردار باشند.
فهرست کلیدواژههای مرتبط با این شش حوزه سیاستی در شکل روبهرو آمده است. در این فهرست که توسط پروژه فاستر اتحادیه اروپا تهیه شده، علم باز جایگزین محور دسترسی باز استفاده شده است. علم باز مقولهای فراتر از دسترسی باز است که موضوعاتی نظیر تولید علم یا ارزیابیهای علمی را نیز در بر میگیرد و بر همین اساس به تدریج شاخهای بزرگ در کنار پژوهش و نوآوری مسئولانه تبدیل شده است.
ارتباط با فاوا
در اتحادیه اروپا پروژههای مرتبط با پژوهش و نوآوری مسئولانه را میتوان به دو دسته تقسیم کرد. دسته نخست پروژههایی هستند که وظیفه تعمیق و توسعه این مقوله را کشورهای اروپایی و فراتر از این قاره برعهده دارند و در موضوعات علمی و فنی مختلف به دنبال ارائه راهکارهایی برای پیشبرد آن هستند. دسته دوم از پروژههای مرتبط با پژوهش و نوآوری مسئولانه، پروژههایی هستند که به کمک خروجیهای برآمده از دسته نخست تلاش میکنند تا مفاهیم این حوزه را در فعالیتهای خود به کار گیرند. در همین حال، این اتحادیه به شکل مستمر به رصد و نظارت بر پیشبرد این رویکردها در سطوح خرد و کلان میپردازد و نتایج آن را مورد تحلیل قرار میدهد.
در حوزه فاوا نیز اتحادیه اروپا پرژوههای تحقیقاتی متعددی را در رابطه با پژوهش و فناوری مسئولانه تعریف کرده است که در یک نگاه کلی موضوعات آنها در دستههای زیر جای میگیرد:
- فناوریهای جدید: این پروژهها به طور خاص بر مسائل اخلاقی یا اجتماعی مرتبط با برخی فناوریهای نوظهور عرصه فاوا نظیر اینترنت اشیاء یا روباتیک متمرکز شدهاند.
- آگاهیبخشی و همافزایی: این پروژهها به دنبال افزایش تعامل میان ذینفعان مختلف یا خدمترسانی به آنها برای ارتقای پژوهش و نوآوری مسئولانه در عرصه فاوا هستند.
- پروژهها و مطالعات متفرقه: این پروژهها به موضوعات مختلفی نظیر اجرای آزمایشی پروژههای مسئولانه یا تدوین بستههای سیاستی در عرصه فاوا میپردازند.
توضیحات بیشتر برخی از این پروژهها در ادامه آمده است. اما علیرغم تعریف این پروژهها، به نظر نمیرسد تمایز برجستهای میان روالهای کلی پژوهش و نوآوری مسئولانه در حوزه فاوا و غیرفاوا وجود داشته باشد. حتی در پروژهای به نام نظارت بر پژوهش و نوآوری مسئولانه در فاوا که هدف خود را ارائه خدمات کاربردی بر سازمانهای حوزه فاوا تعریف میکند، صراحتاً عنوان شده است که ابزارهای این پروژه در سایر حوزهها نیز میتواند مورد استفاده قرار گیرد. نگاهی بر ابزار خودارزیابی ارائه شده توسط این پروژه نیز نشان میدهد که سوالات پرسشنامه مذکور وابستگی به حوزه فاوا ندارند.
در ادامه تعدادی از پروژههای مرتبط با پژوهش و نوآوری مسئولانه در حوزه فاوا که توسط اتحادیه اروپا اجرا شدهاند، معرفی میشود.
موضوعات فناورانه
این پروژهها به طور خاص بر مسائل مرتبط با برخی فناوریهای نوظهور عرصه فاوا نظیر اینترنت اشیاء یا روباتیک متمرکز شدهاند.
VIRT-EU - ارزشها و اخلاق در نوآوری در حوزه فناوریهای مسئولانه در اروپا
در این پروژه چگونگی گنجاندن مفاهیم اخلاقی در طراحی فناوریهای مرتبط با اینترنت اشیاء بررسی و چارچوب کلی برای ارزیابی حریمخصوصی، اخلاق و تأثیرگذاری اجتماعی در حین توسعه این فناوریها تدوین شده است.
REELER - یادگیری رویکرد اخلاقی و مسئولانه در حوزه روباتیک
این پروژه با همکاری تنگاتنگ میان متخصصان روباتیک و حوزه علوم انسانی به دنبال ارائه پیشنهادهای عملیاتی در جهت خلق روباتهای دارای رفتار مسئولانه بوده است. این امر از طریق ایجاد تغییرات جدی در روالهای فعلی طراحی روبات و با تدوین دستورالعملهایی جهت تقسیم وظایف میان ذینفعان مختلف این جریان رقم میخورد. بخش اصلی این دستورالعملها، توصیه به ایجاد بستری برای یادگیری اشتراکی میان متخصصان روبات، کاربران نهایی، سیاستگذاران و سایر ذینفعان است.
https://responsiblerobotics.eu
EoC - اخلاق کدنویسی: گزارشی بر شرایط الگوریتمی
در این پروژه کوچک تلاش شده است تا با اتکاء به برخی نظریات فلسفی و بهرهگیری از نظرات خبرگان، تأثیرات بستر کدنویسی و الگوریتمی بر مناسبات اجتماعی و پژوهشهای مسئولانه مورد بحث قرار گیرد.
https://ethicsofcoding.wordpress.com
ETICA - مسائل اخلاقی کاربردهای نوظهور فاوا
در این پروژه ابعاد اخلاقی و حقوقی و جنسیتی تعدادی از فناوریهای نوظهور مورد بررسی قرار گرفته است. این فناوریها عبارتند از: رایانش احساسی ، هوش محدودهای ، هوش مصنوعی، واقعیت افزوده، زیستالکترونیک، رایانش ابری، اینترنت آینده، همزیستی انسان و ماشین، الکترونیک عصبی، رایانش کوانتمی، روباتیک.
آگاهیبخشی، همافزایی و خدمترسانی
این پروژهها به دنبال افزایش تعامل میان ذینفعان مختلف در عرصه پژوهش و نوآوری مسئولانه هستند.
RRI-ICT Forum - پشتیبانی و ارتقای پژوهش و نوآوری مسئولانه در فاوا
این پروژه به منظور رصد، تحلیل، پشتیبانی و ارتقای رویکرد پژوهش و نوآوری مسئولانه در حوزههای مرتبط با فاوا از طریق برگزاری همایشهای مختلف و بسترسازی برای ارتباطگیری ذینفعان مختلف تعریف شده است.
HubIT - مرکز ارتقای مسئولانه و فراگیر پژوهشها و نوآوریهای فاوا از طریق تعامل با پژوهشهای علوم انسانی
هدف راهبردی و بلندمدت این پروژه اطمینان از مسئولانه بودن، فراگیر بودن و جهتگیری برای رفع نابرابریها در نوآوریهای فاوا است که در وهله نخست از طریق ایجاد مرکزی برای تعامل میان متخصصان رشتههای علوم انسانی و فاوا و توسعه یک چشمانداز مشترک پیش برده میشود.
ORBIT - نظارت بر پژوهش و نوآوری مسئولانه در فاوا
این پروژه با حمایت شورای پژوهشهای مهندسی و علوم فیزیکی کشور انگلستان راهاندازی شده و به دنبال ارتقای پژوهش و نوآوری مسئولانه در این کشور از طریق ارائه خدمات کاربردی به نهادها و سازمانهای متقاضی است.
DigiTeRRI - به کارگیری رویکرد پژوهش و نوآوری مسئولانه در گذار نواحی صنعتی قدیمی به زیستبوم صنعتی دیجیتالشده
این پروژه یک چارچوب برای گذار مسئولانه نواحی صنعتی قدیمی به زیستبوم پژوهشونوآوری صنایع دیجیتالشده فراهم میکند. ایجاد این چارچوب با همراهی صنایع مورد مطالعه، مسئولین ذیربط و شهروندان متأثر از این اقدامات صورت خواهد پذیرفت.
EQUAL-IST - برنامه برابری جنسیتی برای موسسات پژوهشی علوم و فناوی اطلاعات
بیشترین نرخ نابرابری جنسیتی در سازمانهای پژوهشی برای حوزه فناوری اطلاعات گزارش شده و به همین دلیل این پروژه به دنبال ایجاد تغییرات ساختاری در موسسات پژوهشی فناوری اطلاعات اروپایی با هدف بهبود وضعیت برابری جنسیتی است.
پروژهها و مطالعات متفرقه
PRISMA - پایلوت پژوهش و نوآوری مسئولانه در صنعت: رهنگاشت فناوریهای دگرگونساز
این پروژه به دنبال فهم و ارتقای جایگاه پژوهش و نوآوری مسئولانه از طریق پایلوت هشت پروژه صنعتی در شرکتهای مختلف اروپایی است. یکی از پروژهها متعلق به شرکت هت در زمینه نگهداری و تبادل دادههای شخصی روی اینترنت است.
COMPASS - شواهد و فرصتها برای نوآوری مسئولانه در سازمانهای کوچک و متوسط
این پروژه به دنبال کسب دانش بیشتر در زمینه چگونگی تحقق پژوهش و نوآوری مسئولانه در سازمانهای کوچک و متوسط است. دستیابی به این هدف از طریق بررسی شرکتها و دریافت نظرات خبرگان در سه حوزه نانوتکنولوژی، امنیت سایبری و زیستپزشکی صورت میگیرد.
http://www.innovation-compass.eu
RESPONSIBLE-INDUSTRY - پژوهش و نوآوری مسئولانه در کسبوکار و صنعت در زمینه فاوا برای سلامتی، تغییرات جمعیتی و تندرستی
هدف این پروژه ارائه نمونههایی از تحقق صنعتی پژوهش و نوآوری مسئولانه با هدف رفع چالشهای از قبیل سلامت، جمعیت و تندرستی است. تمرکز پروژه بر نقش پژوهش و نوآوری در عرصه فاوا برای رفع چالشهای مذکور است.
http://www.responsible-industry.eu
CIFRA - چالشهای چارچوب ثبت اختراع در حوزه فاوا برای نوآوری مسئولانه
هدف این پروژه مرور نظاممند نقش سیستم ثبت اختراعات در فرآیندهای نوآوری و چگونگی اثرگذاری آن بر توسعه اجتماعی است. علاوه بر شناسایی عیوب سیستم فعلی، پیشنهاد روشهای جایگزین برای همراستایی پژوهش و نوآوری فاوا، نیازهای انسانی و توقعات اجتماعی از فعالیتهای این پروژه است.
RRI2SCALE - زیستبومهای پژوهش و نوآوری مسئولانه در مقیاس منطقهای برای شهرها، حملونقل و انرژی هوشمند
این پروژه در جستجوی هنجارها و شیوههای جای گرفتن پژوهش و نوآوری در راهبردهای نوآوری منطقهای است و سه منطقه اروپا را برای چنین اقدامی هدف گرفته است. عملیاتی کردن این فرآیند در سه عرصه شهرهای هوشمند، حملونقل هوشمند و انرژی هوشمند صورت میپذیرد.
پیوندهای مرتبط
پانویسها
- ↑ Consolidating RRI and Open Science: Understanding the potential for transformative change, Life Sci. Soc. Policy, 2020
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ A practical guide to Responsible Research and Innovation: Key lessons from RRI tools, RRI Tools Project, 2018
- ↑ RRI Tools, https://rri-tools.eu (accessed Aug. 31, 2021).
- ↑ Fostering the practical implementation of Open Science in Horizon 2020 and beyond, https://www.fosteropenscience.eu (accessed Aug. 31, 2021).
- ↑ The evolution of Responsible Research and Innovation – the Indicators report (MoRRI Project), Directorate-General for Research and Innovation, European Commission, 2018.