پژوهش و نوآوری مسئولانه: تفاوت بین نسخهها
| سطر ۲۴: | سطر ۲۴: | ||
=== محورهای سیاستی === | === محورهای سیاستی === | ||
به منظور توجه به پژوهش و نوآوری مسئولانه در فرآیندهای عمومی تحقیق و توسعه، کمیسیون اروپا توجه سیاستگذاران را به شش محور جلب کرده است: | به منظور توجه به پژوهش و نوآوری مسئولانه در فرآیندهای عمومی تحقیق و توسعه، کمیسیون اروپا توجه سیاستگذاران را به شش محور جلب کرده است: | ||
| + | [[پرونده:RRI keywords.png|بندانگشتی|کلیدواژههای مرتبط با حوزههای سیاستی ششگانه در پژوهش و نوآوری مسئولانه – پروژه FOSTER [27]]] | ||
; اخلاق و سلامت پژوهش : پژوهشها اعم از فرآیند یا نتایج آنها باید اخلاقی و قابل پذیرش در جامعه باشند. صداقت، پاسخگویی، انصاف و نظارت مناسب باید اصول بنیادین پژوهش و نوآوری قرار گیرد. | ; اخلاق و سلامت پژوهش : پژوهشها اعم از فرآیند یا نتایج آنها باید اخلاقی و قابل پذیرش در جامعه باشند. صداقت، پاسخگویی، انصاف و نظارت مناسب باید اصول بنیادین پژوهش و نوآوری قرار گیرد. | ||
; برابری جنسیتی: لحاظ کردن دیدگاههای زنان و مردان در فرآیند پژوهش و نوآوری سبب میشود تا دستاورد آن مطلوبیت بیشتری برای تمام آحاد جامعه داشته باشند. از این رو در گروههای کاری و واحدهای تصمیمگیر باید توازن مناسبی میان زنان و مردان وجود داشته باشد. | ; برابری جنسیتی: لحاظ کردن دیدگاههای زنان و مردان در فرآیند پژوهش و نوآوری سبب میشود تا دستاورد آن مطلوبیت بیشتری برای تمام آحاد جامعه داشته باشند. از این رو در گروههای کاری و واحدهای تصمیمگیر باید توازن مناسبی میان زنان و مردان وجود داشته باشد. | ||
| سطر ۳۱: | سطر ۳۲: | ||
; آموزش علم: بهبود شیوههای آموزش علم سبب میشود تا پژوهش به عنوان یک حرفه ارتقاء یابد و عموم مردم نیز برای مشارکت در مباحثات مرتبط با پژوهش و نوآوری از دانش و مهارت بیشتری برخوردار باشند. | ; آموزش علم: بهبود شیوههای آموزش علم سبب میشود تا پژوهش به عنوان یک حرفه ارتقاء یابد و عموم مردم نیز برای مشارکت در مباحثات مرتبط با پژوهش و نوآوری از دانش و مهارت بیشتری برخوردار باشند. | ||
| − | |||
فهرست کلیدواژههای مرتبط با این شش حوزه سیاستی در شکل 18 آمده است. در این فهرست که توسط پروژه فاستر اتحادیه اروپا تهیه شده، علم باز جایگزین محور دسترسی باز استفاده شده است. علم باز مقولهای فراتر از دسترسی باز است که موضوعاتی نظیر تولید علم یا ارزیابیهای علمی را نیز در بر میگیرد و بر همین اساس به تدریج شاخهای بزرگ در کنار پژوهش و نوآوری مسئولانه تبدیل شده است. | فهرست کلیدواژههای مرتبط با این شش حوزه سیاستی در شکل 18 آمده است. در این فهرست که توسط پروژه فاستر اتحادیه اروپا تهیه شده، علم باز جایگزین محور دسترسی باز استفاده شده است. علم باز مقولهای فراتر از دسترسی باز است که موضوعاتی نظیر تولید علم یا ارزیابیهای علمی را نیز در بر میگیرد و بر همین اساس به تدریج شاخهای بزرگ در کنار پژوهش و نوآوری مسئولانه تبدیل شده است. | ||
== پروژههای مرتبط == | == پروژههای مرتبط == | ||
| − | در اتحادیه اروپا پروژههای مرتبط با پژوهش و نوآوری مسئولانه را میتوان به دو دسته تقسیم کرد. دسته نخست پروژههایی هستند که وظیفه تعمیق و توسعه این مقوله را کشورهای اروپایی و فراتر از این قاره برعهده دارند و در موضوعات علمی و فنی مختلف به دنبال ارائه راهکارهایی برای پیشبرد آن هستند. دسته دوم از پروژههای مرتبط با پژوهش و نوآوری مسئولانه، پروژههایی هستند که به کمک خروجیهای برآمده از دسته نخست تلاش میکنند تا مفاهیم این حوزه را در فعالیتهای خود به کار گیرند. در همین حال، این اتحادیه به شکل مستمر به رصد و نظارت بر پیشبرد این رویکردها در سطوح خرد و کلان میپردازد و نتایج آن را مورد تحلیل قرار میدهد | + | [[پرونده:RRI indicators.png|بندانگشتی|شاخصهای حوزههای سیاستی ششگانه در پژوهش و نوآوری مسئولانه – پروژه MoRRI [72]]] |
| + | در اتحادیه اروپا پروژههای مرتبط با پژوهش و نوآوری مسئولانه را میتوان به دو دسته تقسیم کرد. دسته نخست پروژههایی هستند که وظیفه تعمیق و توسعه این مقوله را کشورهای اروپایی و فراتر از این قاره برعهده دارند و در موضوعات علمی و فنی مختلف به دنبال ارائه راهکارهایی برای پیشبرد آن هستند. دسته دوم از پروژههای مرتبط با پژوهش و نوآوری مسئولانه، پروژههایی هستند که به کمک خروجیهای برآمده از دسته نخست تلاش میکنند تا مفاهیم این حوزه را در فعالیتهای خود به کار گیرند. در همین حال، این اتحادیه به شکل مستمر به رصد و نظارت بر پیشبرد این رویکردها در سطوح خرد و کلان میپردازد و نتایج آن را مورد تحلیل قرار میدهد. | ||
برای پروژههای مرتبط با فاوا، صفحه [[فاوا و پژوهش و نوآوری مسئولانه]] را ببینید. | برای پروژههای مرتبط با فاوا، صفحه [[فاوا و پژوهش و نوآوری مسئولانه]] را ببینید. | ||
نسخهٔ ۲۸ نوامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۵:۲۹
دغدغه اصلی پژوهش و نوآوری مسئولانه این است که پژوهشها نه فقط برای پاسخگویی به سوالات مطرح، بلکه باید همراستا با ارزشهای اخلاقی و نیازمندیهای جامعه صورت گیرد. رسیدن به این نقطه نیازمند تأمل در چالشهای و مخاطرات مربوط به فناوری است و این با درگیر کردن بخش وسیعی از بازیگران اجتماعی با این مسائل رخ خواهد داد. مباحثات این بازیگران باید در فرآیندی شفاف، فراگیر و ناظر به نیازهای عمومی صورت پذیرد و این همان جایی است که مفهوم پژوهش و نوآوری مسئولانه متولد میشود [1].
تاریخچه
عنوان پژوهش و نوآوری مسئولانه از اوایل قرن جاری رواج یافت و به عنوان یک مفهوم سیاستگذاری، نخستینبار در سال ۲۰۱۱ در مباحثات مربوط به «برنامه علم در جامعه» اتحادیه اروپا به کار رفت [24]. اصل این مفهوم پیشینهای طولانی دارد و به توجهات مرتبط به بهبود رابطه علم و جامعه و موضوعاتی نظیر ارزیابی فناوری، حاکمیت پیشنگر ، وجوه اخلاقی-قانونی-اجتماعی ، و توسعه مسئولانه باز میگردد. پژوهش و نوآوری مسئولانه در هفتمین برنامه تحقیقاتی اتحادیه اروپا به شکل محدود مورد توجه قرار گرفت و سپس در برنامه تحقیقاتی افق ۲۰۲۰ به بلوغ رسید، تا جایی که به عنوان یکی از راهبردهای متقاطع تحقیقاتی در همه حوزههای علم و فناوری در نظر گرفته شد.
مولفهها
به طور رسمی، پژوهش و نوآوری مسئولانه بدین صورت تعریف شده است: فرآیندی پویا و تکاملی که در آن همه ذینفعان متوجه یکدیگرند و مسئولیت مشترکی در قبال فرآیند مذکور و نتایج آن دارند [25]. بنابراین پژوهش و نوآوری مسئولانه دارای سه رکن است: ابعاد فرآیندی، گروههای درگیر، و حوزههای سیاستی. این سه رکن در ادامه بررسی میشوند.
ابعاد فرآیندی
پژوهش و نوآوری مسئولانه از نظر فرآیندی این ویژگیها را داراست:
- متنوع و جامع
- به منظور همراستا شدن نتایج پژوهش و نوآوری با انتظارات جامعه، باید گروههای مختلفی از ذینفعان از ابتدا تا انتهای این فرآیند نقش ایفا کنند.
- باز و شفاف
- فرآیند پژوهش و نوآوری باید در معرض دید عموم باشد و اطلاعات همه مراحل آن به شکل مناسبی در اختیار علاقهمندان قرار گیرد.
- آیندهنگر و عمیق
- پژوهش و نوآوری مسئولانه علاوه بر تأثیرات کوتاهمدت اقدامات، نگاه به آینده و پیامدهای بلندمدت را نیز مورد توجه قرار میدهد. این که اساساً چه آیندهای مطلوب است، چگونه میتوان بدان دست یافت، و پیامدهای ناخواسته مسیر مذکور چیست از ملاحظات آن به شمار میرود.
- واکنشی و منعطف
- پژوهش و نوآوری مسئولانه باید زمینه پذیرش دیدگاههای ذینفعان را داشته باشد و در صورت لزوم اهداف و روشهای خود را تغییر دهد.
ذینفعان
یکی از مبانی پژوهش و نوآوری مسئولانه، همکاری و همصحبتی میان ذینفعان یا افراد درگیر در بخشهای مختلف این امر است. این رویکرد تمایل دارد طیف گستردهتری از ذینفعان را وارد گفتگو در باب چگونگی استفاده مناسب از علم و فناوری برای حل مشکلات امروز، بلکه برای ساختن دنیای مطلوب نسلهای آینده کند. ذینفعان پژوهش و نوآوری شامل این موارد میشوند:
- سیاستگذاران
- افراد حاضر در سازمانهای سیاستگذار، مسئولان مراکز تحقیقاتی و سرمایهگذاران.
- جامعه آموزشی
- همه افرادی که به نحوی با آموزش درگیر هستند، از جمله معلمان و اساتید، دانشآموزان و دانشجویان، خانوادهها، مراکز آموزشی و حتی موزهها.
- جامعه پژوهشی
- شامل محققان، مدیران موسسات پژوهشی و سایر افراد درگیر در امر پژوهش و نوآوری
- صاحبان کسبوکار
- هر کسبوکاری که پژوهش و نوآوری اساس آن را تشکیل میدهد، از شرکتهای نوپای کوچک تا شرکتهای عظیم چندملیتی.
- جامعه مدنی
- مجموعه متنوعی از افراد و نهادها نظیر اصناف، سازمانهای مردمنهاد و رسانهها.
محورهای سیاستی
به منظور توجه به پژوهش و نوآوری مسئولانه در فرآیندهای عمومی تحقیق و توسعه، کمیسیون اروپا توجه سیاستگذاران را به شش محور جلب کرده است:
- اخلاق و سلامت پژوهش
- پژوهشها اعم از فرآیند یا نتایج آنها باید اخلاقی و قابل پذیرش در جامعه باشند. صداقت، پاسخگویی، انصاف و نظارت مناسب باید اصول بنیادین پژوهش و نوآوری قرار گیرد.
- برابری جنسیتی
- لحاظ کردن دیدگاههای زنان و مردان در فرآیند پژوهش و نوآوری سبب میشود تا دستاورد آن مطلوبیت بیشتری برای تمام آحاد جامعه داشته باشند. از این رو در گروههای کاری و واحدهای تصمیمگیر باید توازن مناسبی میان زنان و مردان وجود داشته باشد.
- حکمرانی مناسب
- اصول پژوهش و نوآوری مسئولانه باید در یک چارچوب حکمرانی مناسب مورد توجه قرار گیرد. این چارچوب باید از استحکام لازم برای دربرگرفتن این اصول برخوردار و در عین حال انعطاف لازم برای پشتیبانی از جهتگیریهای جدید علم و فناوری را داشته باشد.
- دسترسی باز
- آزاد بودن دسترسی به علم و فناوری مزایای متعددی نظیر تشویق به همکاری، تسریع نوآوری، و در نهایت ارتقای کیفیت پژوهش را در پی دارد. بنابراین نتایج و دادههای پژوهشها باید از اصول چهارگانه دسترسی آزاد تبعیت کند: قابل جستجو، قابل دسترسی، قابل سازگاری، و قابل استفاده مجدد .
- مشارکت مردمی
- دخالت دادن عموم جامعه در فرآیند پژوهش و نوآوری سبب میشود تا انطباق بیشتری میان دستاوردها با ارزشها، خواستهها و توقعات جامعه حاصل شود.
- آموزش علم
- بهبود شیوههای آموزش علم سبب میشود تا پژوهش به عنوان یک حرفه ارتقاء یابد و عموم مردم نیز برای مشارکت در مباحثات مرتبط با پژوهش و نوآوری از دانش و مهارت بیشتری برخوردار باشند.
فهرست کلیدواژههای مرتبط با این شش حوزه سیاستی در شکل 18 آمده است. در این فهرست که توسط پروژه فاستر اتحادیه اروپا تهیه شده، علم باز جایگزین محور دسترسی باز استفاده شده است. علم باز مقولهای فراتر از دسترسی باز است که موضوعاتی نظیر تولید علم یا ارزیابیهای علمی را نیز در بر میگیرد و بر همین اساس به تدریج شاخهای بزرگ در کنار پژوهش و نوآوری مسئولانه تبدیل شده است.
پروژههای مرتبط
در اتحادیه اروپا پروژههای مرتبط با پژوهش و نوآوری مسئولانه را میتوان به دو دسته تقسیم کرد. دسته نخست پروژههایی هستند که وظیفه تعمیق و توسعه این مقوله را کشورهای اروپایی و فراتر از این قاره برعهده دارند و در موضوعات علمی و فنی مختلف به دنبال ارائه راهکارهایی برای پیشبرد آن هستند. دسته دوم از پروژههای مرتبط با پژوهش و نوآوری مسئولانه، پروژههایی هستند که به کمک خروجیهای برآمده از دسته نخست تلاش میکنند تا مفاهیم این حوزه را در فعالیتهای خود به کار گیرند. در همین حال، این اتحادیه به شکل مستمر به رصد و نظارت بر پیشبرد این رویکردها در سطوح خرد و کلان میپردازد و نتایج آن را مورد تحلیل قرار میدهد.
برای پروژههای مرتبط با فاوا، صفحه فاوا و پژوهش و نوآوری مسئولانه را ببینید.