رویکردهای ارزیابی تأثیرات: تفاوت بین نسخهها
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
دو برداشت متفاوت از تأثیر (Impact) یک مداخله وجود دارد. برداشت نخست همان معنای تغییرات بلندمدت یا میزان تحقق اهداف کلانی است که مداخله برای دستیابی به آن صورت گرفته بود، و برداشت دوم تأثیرات مداخله بر زمینههای جانبی نظیر اقتصاد، اجتماع و محیط زیست است. رویکردهای ارزیابی تأثیرات را میتوان به سه دسته کلی [[ارزیابی هدفمحور]]، [[ارزیابی زمینهمحور]] و [[ارزیابی عمومی]] تقسیم کرد. | دو برداشت متفاوت از تأثیر (Impact) یک مداخله وجود دارد. برداشت نخست همان معنای تغییرات بلندمدت یا میزان تحقق اهداف کلانی است که مداخله برای دستیابی به آن صورت گرفته بود، و برداشت دوم تأثیرات مداخله بر زمینههای جانبی نظیر اقتصاد، اجتماع و محیط زیست است. رویکردهای ارزیابی تأثیرات را میتوان به سه دسته کلی [[ارزیابی هدفمحور]]، [[ارزیابی زمینهمحور]] و [[ارزیابی عمومی]] تقسیم کرد. | ||
| − | == ارزیابی هدفمحور == | + | == انواع رویکردها == |
| + | === ارزیابی هدفمحور === | ||
منظور از ارزیابی هدفمحور، بررسی میزان تحقق اهداف یک برنامه یا پروژه است که با عناوین مختلفی همچون این موارد از آن یاد میشود: | منظور از ارزیابی هدفمحور، بررسی میزان تحقق اهداف یک برنامه یا پروژه است که با عناوین مختلفی همچون این موارد از آن یاد میشود: | ||
* Impact Evaluation | * Impact Evaluation | ||
| سطر ۱۳: | سطر ۱۴: | ||
برای اطلاعات بیشتر، [[ارزیابی اثربخشی]] و [[سنجش تأثیرات]] را ببینید. | برای اطلاعات بیشتر، [[ارزیابی اثربخشی]] و [[سنجش تأثیرات]] را ببینید. | ||
| − | == ارزیابی زمینهمحور == | + | === ارزیابی زمینهمحور === |
ارزیابی زمینهمحور به بررسی تأثیرات یک موضوع بر زمینههای مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد. | ارزیابی زمینهمحور به بررسی تأثیرات یک موضوع بر زمینههای مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد. | ||
| سطر ۲۴: | سطر ۲۵: | ||
ارزیابی زمینهمحور در مقایسه با ارزیابی هدفمحور لزوماً ارتباطی به اهداف کلیدی مداخله ندارد، بلکه منظور از آن بررسی هر گونه تأثیرات طرحها و پروژههای بزرگ بر زمینههای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی است. | ارزیابی زمینهمحور در مقایسه با ارزیابی هدفمحور لزوماً ارتباطی به اهداف کلیدی مداخله ندارد، بلکه منظور از آن بررسی هر گونه تأثیرات طرحها و پروژههای بزرگ بر زمینههای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی است. | ||
| − | == ارزیابی عمومی == | + | === ارزیابی عمومی === |
علاوه بر ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور، نوع سومی از ارزیابی را میتوان برشمرد که در این دانشنامه از آن به «ارزیابی عمومی» یاد میشود. منظور از این رویکرد، فهرست کردن مهمترین تأثیرات یک موضوع -بدون تمرکز بر اهداف یا زمینههای مختلف- است. اغلب نوشتهها و مقالاتی را که به شکل عمومی به بررسی یک محصول، سیاست یا سازمان میپردازند میتوان ذیل این رویکرد جای داد، اما مهمترین کارکرد آن را میتوان در ارزیابی فناوری مشاهده کرد که در آن یک فناوری به شکل عمومی مورد بررسی قرار میگیرد. | علاوه بر ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور، نوع سومی از ارزیابی را میتوان برشمرد که در این دانشنامه از آن به «ارزیابی عمومی» یاد میشود. منظور از این رویکرد، فهرست کردن مهمترین تأثیرات یک موضوع -بدون تمرکز بر اهداف یا زمینههای مختلف- است. اغلب نوشتهها و مقالاتی را که به شکل عمومی به بررسی یک محصول، سیاست یا سازمان میپردازند میتوان ذیل این رویکرد جای داد، اما مهمترین کارکرد آن را میتوان در ارزیابی فناوری مشاهده کرد که در آن یک فناوری به شکل عمومی مورد بررسی قرار میگیرد. | ||
نسخهٔ ۴ دسامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۸:۴۷
دو برداشت متفاوت از تأثیر (Impact) یک مداخله وجود دارد. برداشت نخست همان معنای تغییرات بلندمدت یا میزان تحقق اهداف کلانی است که مداخله برای دستیابی به آن صورت گرفته بود، و برداشت دوم تأثیرات مداخله بر زمینههای جانبی نظیر اقتصاد، اجتماع و محیط زیست است. رویکردهای ارزیابی تأثیرات را میتوان به سه دسته کلی ارزیابی هدفمحور، ارزیابی زمینهمحور و ارزیابی عمومی تقسیم کرد.
انواع رویکردها
ارزیابی هدفمحور
منظور از ارزیابی هدفمحور، بررسی میزان تحقق اهداف یک برنامه یا پروژه است که با عناوین مختلفی همچون این موارد از آن یاد میشود:
- Impact Evaluation
- Impact Assessment
- Goal-Oriented Evaluation
- Economic appraisal
- ...
در پایان قابل ذکر است که فعالیتهای سنجش تأثیرات (Impact Measurement) اغلب در رابطه با سرمایهگذاری تأثیرگذار روی شرکتها انجام میشود که در بخش مربوط به ارزیابی تأثیرات شرکتها و صنایع توضیح داده خواهد شد. در این حوزه سنجش تأثیرات به معنای بررسی عملکرد شرکت در دستیابی به شاخصهای عملکردی است که سرمایهگذاری تأثیرگذار به منظور آن صورت گرفته است. بنابراین مراد از این اصطلاح همان ارزیابی هدفمحور تأثیرات است، با این تفاوت که این اهداف اغلب بلندمدت (impact) نیستند و بیشتر خروجیهای کوتاهمدت و میانمدت (output و outcome) حاصل از سرمایهگذاری مورد سنجش قرار میگیرد.
برای اطلاعات بیشتر، ارزیابی اثربخشی و سنجش تأثیرات را ببینید.
ارزیابی زمینهمحور
ارزیابی زمینهمحور به بررسی تأثیرات یک موضوع بر زمینههای مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی میپردازد.
طی نیمقرن اخیر، پیامدهای خواسته یا ناخواسته پروژههای بزرگ به ویژه در حوزههایی نظیر انرژی، حملونقل، کشاورزی و شهرسازی مورد توجه پژوهشگران بوده است. با درس گرفتن از تجربیات نامطلوب برخی از این طرحها، اکنون بسیاری از نهادهای حاکمیتی یا تأمینکنندگان مالی پروژههای بزرگ، مجریان را ملزم به ارائه پیوستهای اجتماعی و زیستمحیطی برای ارزیابی و مدیریت پیامدهای سوء این پروژهها کردهاند. ارزیابی زمینهمحور تأثیرات که اغلب از آن به Impact Assessment یاد میشود، به معنای فرآیند شناسایی و مدیریت مسائل اجتماعی یا زیستمحیطی (و در برخی موارد مسائل اقتصادی) حاصل از اجرای یک پروژه است که با مشارکت مخاطبان تأثیرپذیرفته از پروژه به انجام میرسد. این فعالیت میتواند در کل چرخه پروژه، از مراحل آغازین تا پس از استقرار نهایی صورت پذیرد و بنابراین میتواند به صورت گذشتهنگر یا آیندهنگر تعریف شود. برای انجام این فعالیت میتوان به مجموعه متنوعی از نظریهپردازیها، روالها، موردکاویها و اصول اجرایی در ادبیات این حوزه پژوهشی رجوع کرد که توسط نهادهای متولی نظیر انجمن بینالمللی ارزیابی تأثیرات تألیف یا گردآوری شدهاند.
پیشینه ارزیابی تأثیرات به دهه ۱۹۷۰ و قانونگذاری ایالات متحده امریکا در این حیطه باز میگردد. در ابتدا این فعالیت جزئی از روالهای ارزیابی تأثیرات زیستمحیطی به شمار میرفت، اما به تدریج با عیان شدن پیامدهای پروژهها بر روی جوامع انسانی مشخص شد که باید به صورت مجزا به مقوله تأثیرات اجتماعی نیز پرداخته شود. با این حال تجمیع ارزیابیهای تأثیرات زیستمحیطی، اجتماعی و سلامتی ذیل یک چتر واحد میتواند سبب همافزایی این فعالیتها با یکدیگر شود.
زمینههای ارزیابی فهرست متنوعی از زمینهها را فهرست کرده است.
ارزیابی زمینهمحور در مقایسه با ارزیابی هدفمحور لزوماً ارتباطی به اهداف کلیدی مداخله ندارد، بلکه منظور از آن بررسی هر گونه تأثیرات طرحها و پروژههای بزرگ بر زمینههای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی است.
ارزیابی عمومی
علاوه بر ارزیابی هدفمحور و ارزیابی زمینهمحور، نوع سومی از ارزیابی را میتوان برشمرد که در این دانشنامه از آن به «ارزیابی عمومی» یاد میشود. منظور از این رویکرد، فهرست کردن مهمترین تأثیرات یک موضوع -بدون تمرکز بر اهداف یا زمینههای مختلف- است. اغلب نوشتهها و مقالاتی را که به شکل عمومی به بررسی یک محصول، سیاست یا سازمان میپردازند میتوان ذیل این رویکرد جای داد، اما مهمترین کارکرد آن را میتوان در ارزیابی فناوری مشاهده کرد که در آن یک فناوری به شکل عمومی مورد بررسی قرار میگیرد.
مقایسه رویکردها
تأثیرات ناشی از هر موضوع تأثیرگذار را میتوان در دو بخش «تأثیرات مرتبط با اهداف» و «تأثیرات زمینهای» (یا تأثیرات اصلی و تأثیرات جانبی) دستهبندی کرد. در برخی موارد این دو مقوله قابل تفکیک از یکدیگر نیستند و میزان پرداختن به هرکدام بر اساس موضوع بحث مشخص میشود. نمونههای زیر نشان میدهند که موضوعات مختلف ذیل ارزیابی تأثیرات میتوانند به هر کدام از این دو مقوله مرتبط باشند:
- تمرکز بر ارزیابی هدفمحور: تحقق اهداف پروژههای عمرانی
- تمرکز بر ارزیابی زمینهمحور: گزارشهای پایداری عملکرد شرکتها
- تمرکز همزمان بر ارزیابی هدفمحور و زمینهمحور: ارزیابی تأثیرات قوانین
در برخی مواقع توجه به تأثیرات اجتماعی و زیستمحیطی یک موضوع همراستا با اهداف اصلی آن موضوع است. به عنوان مثال، ارزیابی تأثیرات پروژههای فاوا برای توسعه (ICT4D) یا تأثیرات حاصل از سرمایهگذاری تأثیرگذار (کسبوکارهای معطوف به تحقق اهداف توسعه پایدار) به معنای «ارزیابی اثربخشی» آنها است و صحبت از تأثیرات زمینهای یا تأثیرات جانبی در این میان چندان مورد اعتنا قرار نمیگیرد.
در زنجیره نتایج
جمعبندی
بنابراین به طور خلاصه اصطلاحات به کارگرفته شده در پژوهش حاضر را میتوان اینگونه دستهبندی کرد:
- ارزیابی هدفمحور تأثیرات
- - از طریق بررسی میزان تحقق اهداف کلان به ارزیابی تأثیرات یک موضوع میپردازد.
- این اهداف اغلب از قبل برنامهریزی شدهاند.
- گهگاه از آن با عنوان ارزیابی اثربخشی و ارزیابی تأثیرات اصلی یاد میشود.
- ارزیابی زمینهمحور تأثیرات
- - به ارزیابی تأثیرات یک موضوع بر زمینههای مختلف میپردازد.
- اغلب بر تأثیرگذاریهای جانبی موضوع مذکور بر زمینههای اجتماعی و زیستمحیطی اشاره دارد.
- در برخی مواقع از آن با عنوان ارزیابی تأثیرات زمینهای یا ارزیابی تأثیرات جانبی یاد میشود.
- ارزیابی عمومی تأثیرات
- - مهمترین تأثیرات حاصل از یک موضوع را بررسی میکند و لزوماً بر هدف یا زمینه خاصی تمرکز ندارد.
معادلهای فارسی
همانند پژوهشهای خارجی، در ادبیات مورد استفاده در ایران نیز توافق چندانی برای استفاده از واژگان یکسان در حوزه ارزیابی تأثیرات وجود ندارد. با این حال در اغلب موارد از عبارت ارزیابی تأثیرات برای اشاره به حوزه Impact Assessment استفاده شده است که از آن جمله میتوان به اداره ارزیابی تأثیرات اجتماعی و فرهنگی (اتاف) شهرداری تهران یا مرکز ارزیابی تأثیرات اجتماعی در پژوهشگاه علوم انسانی جهاد دانشگاهی اشاره کرد. سازمان حفاظت محیط زیست نیز واحدی با عنوان دفتر ارزیابی اثرات زیستمحیطی دارد که در آن از واژه «اثر» به جای «تأثیر» استفاده شده است. در حوزه ارزیابی تأثیرات قوانین هر چند که استفاده از عبارت «ارزیابی اثربخشی قوانین» شاید بیشتر با مفهوم آن متناسب باشد، اما در این پژوهش از ادبیات رایج داخلی نظیر مستندات مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی پیروی و به همین صورت بدان اشاره شده است.